Алтай жылқысы

Алтай жылқысы - тұқымның сипаттамасы

Алтай жылқысы - Алтайдың таулы аймақтарында қалыптасқан байырғы жылқы тұқымдарының бірі. Бұл тұқым жоғары төзімділігімен, мықты дене бітімімен, күй талғамайтын қасиетімен және қатал табиғи жағдайларға жақсы бейімделуімен ерекшеленеді.

Алтай жылқылары дәстүрлі түрде салт мінуге, жүк тасымалдауға, шаруашылық жұмыстарына, сондай-ақ ет пен сүт өндіруге пайдаланылады.

Күрделі тау бедерімен қозғалу қабілеті және табиғи жайылымдарды тиімді пайдалануы арқасында бұл тұқым дәстүрлі жылқы шаруашылығында маңызды орын алады.

Шығу тарихы

Алтай жылқысының отаны - Алтай таулары, ең алдымен қазіргі Ресей Федерациясының Алтай Республикасы аумағы.

Тұқым көптеген ғасырлар бойы қатал континенттік климат, таулы жер бедері және дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығы жағдайында қалыптасқан.

Тарихи деректерде алтай жылқылары ойрот жылқысы деген атаумен де кездеседі.

Ұзақ уақыт бойы жүргізілген табиғи және шаруашылық сұрыптау нәтижесінде сүйегі берік, бұлшық еттері жақсы дамыған, ауа райының қолайсыз жағдайларына төзімді және тау жайылымдарын пайдалануға бейім жылқылар қалыптасты.

Кейінірек жергілікті алтай жылқыларын дене көлемі мен өнімділігін арттыру мақсатында басқа тұқымдармен будандастырған. Осындай селекциялық жұмыстардың нәтижесінде ет бағытындағы жаңаалтай жылқы тұқымы шығарылды.

Байырғы алтай жылқысы мен жаңаалтай жылқысы - екі бөлек тұқым. Сондықтан олардың сипаттамалары мен шаруашылық көрсеткіштерін жеке қарастыру қажет.

Негізгі сипаттамалары

• Шығу елі: Ресей

• Қалыптасқан аймағы: Таулы Алтай

• Өнімділік бағыты: мініс, жүк тасу, жұмыс, ет-сүт

• Айғырлардың шоқтығының орташа биіктігі: шамамен 140 см

• Биелердің шоқтығының орташа биіктігі: шамамен 137 см

• Кеуде орамы: шамамен 170 см

• Айғырлардың жіліншік орамы: шамамен 19 см

• Биелердің жіліншік орамы: шамамен 18 см

• Тірілей салмағы: тарихи сипаттамаларда шамамен 300-350 кг

• Кездесетін түстері: жирен, торы, қара, сұр, шұбар

• Дене бітімі: берік, жинақы, бұлшық еттері жақсы дамыған

• Мінезі: көбіне сабырлы, жұмысқа төзімді

• Негізгі күтіп-бағу тәсілі: жайылымдық және табындық

Көрсетілген өлшемдер тұқымның тарихи сипаттамаларына негізделген. Қазіргі жылқылардың салмағы мен дене өлшемдері жынысына, жасына, асыл тұқымдық желісіне, азықтандыру жағдайына және жергілікті мал басының селекциялық ерекшеліктеріне байланысты өзгеруі мүмкін.

Сыртқы келбеті мен дене бітімі

Алтай жылқысы салыстырмалы түрде аласа бойымен, берік сүйек құрылымымен және жақсы дамыған бұлшық еттерімен ерекшеленеді.

Негізгі сыртқы белгілері:

• Басы орташа көлемді, кейде біршама тұрпайылау пішінді.

• Мойны салыстырмалы түрде қысқа әрі бұлшық етті.

• Арқасы жеткілікті ұзын және берік.

• Кеуде қуысы кең әрі терең.

• Сауыры жақсы дамыған.

• Аяқтары салыстырмалы түрде қысқа әрі мықты.

• Тұяқ мүйізі көбіне берік болады.

• Жалпы дене бітімі таулы жерлерде қозғалу жағдайына бейімделген.

Тұқымның кейбір өкілдерінде аяқтарының дұрыс қойылмауы сияқты экстерьерлік кемшіліктер кездесуі мүмкін. Сондықтан жылқы таңдағанда оның шығу тегін ғана емес, жүрісін, тұяқтары мен буындарының жағдайын да бағалау қажет.

Мінезі мен темпераменті

Алтай жылқылары сабырлы, байсалды мінезімен және жақсы жұмыс қабілетімен белгілі.

Шаруашылықта ұзақ уақыт пайдаланылуы әртүрлі жағдайларға бейімделе алатын және ұзақ жүктемелерге төзімді жануарлардың сұрыпталуына ықпал еткен.

Негізгі мінез-құлық ерекшеліктері:

• Ұзақ жұмыс кезінде төзімділік көрсету.

• Дұрыс қарым-қатынас жасалған жағдайда салыстырмалы түрде сабырлы болуы.

• Үйретуге бейімділік.

• Күрделі жер бедерінде жақсы бағдарлай алуы.

• Табында тіршілік етуге бейімділік.

Әр жылқының мінезі жеке ерекшеліктеріне, тәрбиесіне, жасына, күтіп-бағу жағдайына және адаммен қарым-қатынас тәжірибесіне байланысты.

Өнімділігі және пайдалану бағыттары

Салт міну

Алтай жылқылары дәстүрлі түрде тау жолдарымен жүруге, мал бағуға және күнделікті салт мінуге пайдаланылады.

Олар тегіс емес жерлерде орнықты қозғалу қабілетімен және тиісті физикалық дайындық жағдайында ұзақ уақыт жұмыс істеуге төзімділігімен бағаланады.

Жүк тасымалдау

Тұқымның тарихи маңызды қолданылу бағыттарының бірі - теңдеп жүк тасу.

Жинақы дене бітімі мен мықты аяқтары арнайы дайындықтан өткен жылқыларды таулы жерлерде жүк тасымалдауға пайдалануға мүмкіндік береді.

Тасымалданатын жүктің қауіпсіз салмағы жылқының дене көлеміне, денсаулығына, физикалық дайындығына және жолдың күрделілігіне қарай жеке анықталуы тиіс.

Ет өндіру

Алтай жылқыларын жылқы етін өндіру үшін де өсіруге болады.

Олар жайылымдық жағдайда өсіруге бейімделгенімен, тірілей салмағы бойынша мамандандырылған ірі ет бағытындағы тұқымдардан әдетте төмен болады.

Ет шаруашылығы үшін тұқым таңдағанда құлындардың өсу қарқынын, азық базасының сапасын, күтіп-бағу шығындарын және нақты ет өнімділігін ескеру қажет.

Сүт өндіру

Алтай биелерінің сүтін сауып, қымыз дайындауға болады.

Сүт өнімділігі тұқым қуалайтын ерекшеліктеріне, азықтандырылуына, жасына, сауым кезеңіне және сауу тәртібіне байланысты.

Күтіп-бағу және азықтандыру

Алтай жылқысы таулы және континенттік климат жағдайында жыл бойы жайылымда ұстауға жақсы бейімделген.

Дегенмен табиғи төзімділік толыққанды азықтандыру мен ветеринариялық күтімнің қажеттілігін жоққа шығармайды.

Негізгі ұсыныстар:

• Жеткілікті мөлшерде сапалы жайылымдық азықпен қамтамасыз ету.

• Таза ауызсуға тұрақты қолжетімділік ұйымдастыру.

• Қыс мезгіліне пішен және басқа да жемшөп қорын дайындау.

• Әсіресе қыста және ерте көктемде жылқылардың қоңдылығын бақылау.

• Азық құрамына сәйкес минералдық қоректендіруді ұйымдастыру.

• Тұяқтарының жағдайын жүйелі түрде тексеру.

• Ветеринариялық тексерулер мен профилактикалық шараларды уақытылы жүргізу.

• Ауа райының төтенше қолайсыз жағдайларынан қорғану мүмкіндігін қамтамасыз ету.

• Жас және әлсіреген жануарларға шамадан тыс күш түсірмеу.

Қысқы жайылымдық күтім кезінде қар жамылғысының қалыңдығын және мұз қабыршағының болуын ескеру маңызды. Мұндай жағдайлар жылқылардың қар астындағы шөпке жетуін қиындатуы мүмкін.

Қазақстан климатына бейімділігі

Алтай жылқысы Қазақстанның шығыс өңірлеріндегі, әсіресе таулы және тау бөктеріндегі табиғи жағдайлары ұқсас шаруашылықтар үшін қызығушылық тудырады.

Оның төзімділігі және табиғи жайылымдық азықты пайдалану қабілеті дәстүрлі табындық жылқы шаруашылығында артықшылық болуы мүмкін.

Сонымен қатар нақты өңірге жарамдылығын бағалау кезінде мына жағдайларды ескеру қажет:

• Қыстың ұзақтығы мен қаталдығы.

• Қар жамылғысының қалыңдығы.

• Табиғи жайылымдардың қолжетімділігі.

• Ауызсу көздерінің болуы.

• Қысқы жемшөп қорының сапасы.

• Ветеринариялық қызмет көрсету мүмкіндігі.

Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлерінде қысқы азық қорын дайындау және жануарларды қолайсыз ауа райынан қорғау ерекше маңызды.

Тұқымның артықшылықтары

• Жоғары төзімділік.

• Таулы жер жағдайларына жақсы бейімділік.

• Мықты аяқтар мен берік сүйек құрылымы.

• Жайылымдық және табындық жағдайда өсіруге жарамдылық.

• Табиғи азық қорын пайдалану қабілеті.

• Шаруашылықта жан-жақты қолданылуы.

• Салыстырмалы түрде сабырлы мінезі.

• Суық континенттік климатқа бейімділігі.

Кемшіліктері мен шектеулері

• Ірі мініс тұқымдарымен салыстырғанда бойының аласа болуы.

• Мамандандырылған ет бағытындағы тұқымдарға қарағанда тірілей салмағының төмендігі.

• Дене бітімі мен аяқтарының дұрыс қойылуын жеке бағалау қажеттілігі.

• Ерекше жоғары жылдамдық немесе ірі дене көлемі талап етілетін спорт түрлерінде мүмкіндіктерінің шектеулі болуы.

• Өнімділігінің жайылым сапасы мен қосымша азықтандыруға тәуелділігі.

• Байырғы және жақсартылған жергілікті жылқы типтерінің арасындағы айырмашылықтар.

Асылдандыру және селекциялық жұмыс

Алтай жылқыларын өсіру кезінде олардың табиғи төзімділігін, берік дене бітімін және жайылымдық жағдайларға бейімділігін сақтау маңызды.

Асыл тұқымды малды іріктеудің негізгі өлшемдері:

• Шығу тегінің құжатпен расталуы.

• Денсаулығының жақсы болуы және дұрыс дамуы.

• Аяқтары мен тұяқтарының жақсы күйде болуы.

• Тұқымға тән белгілерінің айқын көрінуі.

• Жұмысқа қабілеттілігі мен төзімділігі.

• Қалыпты көбею қабілеті.

• Ұрпағының сапасы.

• Елеулі тұқым қуалайтын ақаулардың болмауы.

Байырғы алтай тұқымын сақтау үшін жылқылардың асыл тұқымдық шығу тегін ескеріп, басқа тұқымдармен бақылаусыз будандастыруға жол бермеу қажет.

Алтай жылқысы мен жаңаалтай жылқысының айырмашылығы

Алтай және жаңаалтай жылқыларының тарихи шығу тегі ортақ болғанымен, селекциялық бағыты мен шаруашылық сипаттамалары әртүрлі.

Алтай жылқысы - салыстырмалы түрде аласа бойлы, тау жайылымдарына жақсы бейімделген, мініс және жүк тасу бағытында пайдаланылатын байырғы тұқым.

Жаңаалтай жылқысы - жергілікті алтай жылқыларын ауыр жүк тартатын тұқымдармен будандастыру арқылы шығарылған, дене көлемі ірілеу тұқым. Оның негізгі селекциялық бағыты - ет өнімділігін арттыру.

Фермерлік шаруашылық үшін жылқы таңдағанда осы екі тұқымның айырмашылықтарын ескеру қажет.

Қорытынды

Алтай жылқысы - берік дене бітімімен, жақсы жұмыс қабілетімен және қатал таулы климатқа бейімділігімен ерекшеленетін төзімді байырғы тұқым.

Ол жайылымдық жылқы шаруашылығына, салт мінуге, жүк тасымалдауға және дәстүрлі шаруашылық жұмыстарында пайдалануға қолайлы.

Қазақстанда бұл тұқым әсіресе таулы және тау бөктеріндегі жайылымдары бар шаруашылықтар үшін қызықты. Мұндай жерлерде жылқының төзімділігі, күтімге салыстырмалы түрде қарапайымдылығы және әмбебап қасиеттері жоғары бағаланады.