Американдық міну жылқысы

Америкалық мініс жылқысы - тұқымның сипаттамасы

Америкалық мініс жылқысы (American Saddlebred) - Америка Құрама Штаттарында шығарылған мініс және жеңіл жегу бағытындағы жылқы тұқымы. Ол сымбатты дене бітімімен, әсерлі әрі биік қозғалысымен, сергек мінезімен және үйретуге жақсы бейімділігімен ерекшеленеді.

Бұл тұқымның өкілдері басы мен мойнын жоғары ұстайтын әсем келбетімен, сәнді жүрісімен және қосымша жүріс түрлерін меңгеру қабілетімен танымал.

Америкалық мініс жылқылары ат спортына, көрме жарыстарына, әуесқой салт мінуге, серуендеуге және жеңіл арбаға жегуге пайдаланылады.

Шығу тарихы

Америкалық мініс жылқысының отаны - Америка Құрама Штаттары. Тұқымның негізгі қалыптасу орталығы Кентукки штаты болған.

Оның тарихы Солтүстік Американың отарлық кезеңінен басталады. Тұқымның қалыптасуына жергілікті мініс жылқылары, Наррагансетт жорғалары, ағылшынның таза қанды мініс жылқылары, сондай-ақ кейінірек морган және хакнэ тұқымдары әсер еткен.

Селекционерлер ыңғайлы жүрісті, төзімділікті, әсем сыртқы келбетті және жақсы жұмыс қабілетін біріктіретін әмбебап жылқы шығаруды мақсат еткен.

XIX ғасырда тұқым АҚШ аумағында кең таралды. Жылқылар сапарға шығуға, әскери қызметке, салт мінуге және экипаждарға жегуге пайдаланылды.

1891 жылы American Saddle Horse Breeders' Association атты асыл тұқымды жылқыларды тіркеумен айналысатын ұйым құрылды.

Уақыт өте келе америкалық мініс жылқысы ат көрмелері мен арнайы жарыстарда ерекше танымал болды.

Негізгі сипаттамалары

• Шығу елі: АҚШ

• Қалыптасқан аймағы: негізінен Кентукки штаты

• Халықаралық атауы: American Saddlebred

• Пайдалану бағыты: мініс, спорттық, жеңіл жегу

• Шоқтығының әдеттегі биіктігі: шамамен 155-170 см

• Әдеттегі тірілей салмағы: шамамен 454-544 кг

• Дене бітімі: үйлесімді, сымбатты, атлетикалық

• Басы: әсем, көздері үлкен әрі мәнерлі

• Мойны: ұзын, жоғары орналасқан, әдемі иілген

• Арқасы: берік, бұлшық еттері жақсы дамыған

• Аяқтары: ұзын, буындары айқын

• Құйрығы: жоғары орналасуымен ерекшеленеді

• Кездесетін түстері: жирен, торы, қаракер, қара, сұр, құла, ала және басқа түстер

• Мінезі: белсенді, зейінді, адаммен қарым-қатынасқа бейім

Бойы мен салмағы туралы көрсеткіштер American Saddlebred Horse and Breeders Association (ASHBA) ұйымының тұқымдық сипаттамаларына негізделген. Нақты жылқылардың өлшемдері жынысына, жасына, шығу тегіне және күтіп-бағу жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін.

Сыртқы келбеті мен дене бітімі

Америкалық мініс жылқысы көрікті сыртқы келбетімен және ерекше мәнерлі қозғалысымен танымал.

Негізгі экстерьерлік белгілері:

• Басы денесіне үйлесімді, көздері үлкен әрі мәнерлі.

• Құлақтары жинақы, қозғалмалы және сергек.

• Мойны ұзын, жоғары орналасқан және иілген.

• Шоқтығы жақсы білінеді.

• Жауырындары көлбеу орналасқан, еркін қозғалысқа мүмкіндік береді.

• Денесі үйлесімді, арқасы берік.

• Сауыры бұлшық етті.

• Аяқтары ұзын әрі жеткілікті мықты.

• Құйрығы көбіне жоғары орналасады.

Бұл тұқымның ерекше танымал болуына биік, ырғақты және әсерлі қозғалыстары себеп болған. Мұндай жүріс арнайы ат жарыстарында жоғары бағаланады.

Экстерьерді бағалау кезінде қозғалыстың әдемілігімен қатар аяқтарының дұрыс қойылуына, буындарының саулығына және дене бітімінің жұмысқа жарамдылығына назар аудару маңызды.

Жүріс түрлерінің ерекшеліктері

Америкалық мініс жылқысының басты ерекшеліктерінің бірі - кейбір өкілдерінің бес түрлі жүрісті орындай алуы.

Үш жүрісті жылқылар (Three-Gaited)

Бұл санаттағы жылқылар үш негізгі жүріс түрін көрсетеді:

• Аяң (Walk) - төрт тактілі табиғи жүріс.

• Желіс (Trot) - аяқтардың қиғаш жұппен қозғалуына негізделген екі тактілі жүріс.

• Желдірме шабыс (Canter) - үш тактілі шабыс түрі.

Жарыстарда жүрістің ырғақтылығы, бірқалыптылығы, тепе-теңдігі және мәнерлілігі ерекше бағаланады.

Бес жүрісті жылқылар (Five-Gaited)

Аяң, желіс және желдірме шабысқа қосымша, кейбір америкалық мініс жылқылары тағы екі жүріс түрін меңгереді:

• Slow Gait - аяқтары кезекпен жерге түсетін баяу төрт тактілі жүріс.

• Rack - әр аяқ жеке басылатын, жылдам әрі әсерлі төрт тактілі жүріс.

Бұл жүрістер америкалық мініс жылқыларының арнайы жарыстарындағы маңызды ерекшелік болып саналады.

Тұқымның барлық өкілдері қосымша жүрістерді бірдей сапада орындай алмайды. Олардың айқындылығы жылқының жеке қабілеті мен жаттықтырылуына байланысты.

Мінезі мен темпераменті

Америкалық мініс жылқылары сергектігімен, зейінділігімен және адаммен тығыз байланыс орнату қабілетімен ерекшеленеді.

Тұқымға тән негізгі қасиеттер:

• Белсенді және ширақ темперамент.

• Үйретуге жақсы бейімділік.

• Шабандоздың бұйрықтарына сезімталдық.

• Адаммен қарым-қатынас жасауға бейімділік.

• Әртүрлі ат спорты бағыттарында жұмыс істеу қабілеті.

• Мәнерлі мінез-құлық және жоғары белсенділік.

Тұқымның көптеген өкілдері әуесқой салт мінуге жарамды. Дегенмен жылқы таңдағанда оның жеке мінезін және дайындық деңгейін ескеру қажет.

Жаңадан атқа мінуді үйреніп жүрген адамдарға сабырлы, жақсы үйретілген жылқы таңдаған дұрыс.

Пайдалану бағыттары және спорттық қасиеттері

Көрмелік жарыстар

Америкалық мініс жылқысы әсіресе Saddle Seat деп аталатын ат спорты бағытымен танымал.

Бұл жарыстарда жылқының жүріс мәнері, қозғалысының әсерлілігі, аллюрларының дұрыстығы, сыртқы келбеті және басқарылуы бағаланады.

Жарыстарға үш жүрісті және бес жүрісті жылқылар қатыса алады.

Әуесқой салт міну

Тұқым өкілдері серуендеуге, жаттығуға және күнделікті атқа мінуге пайдаланылады.

Дұрыс үйретілген жылқы тәжірибелі де, жаңадан үйреніп жүрген шабандоз үшін де жақсы серіктес бола алады.

Жеңіл арбаға жегу

Америкалық мініс жылқылары жеңіл экипаждарға жегу және драйвинг жарыстарына қатысу үшін де пайдаланылады.

Ат спортының басқа түрлері

Тұқымның жекелеген өкілдері мәнерлеп міну, кедергіден секіру, қашықтыққа төзімділік жарыстары және басқа да ат спорты түрлеріне қатыса алады.

Нақты жылқының белгілі бір спорт түріне жарамдылығы оның дене ерекшеліктеріне, денсаулығына және дайындық деңгейіне байланысты анықталады.

Күтіп-бағу және азықтандыру

Америкалық мініс жылқысы толыққанды азықтандыруды, тұрақты физикалық белсенділікті және сапалы күтімді қажет етеді.

Негізгі ұсыныстар:

• Таза ауызсуға тұрақты қолжетімділік қамтамасыз ету.

• Сапалы пішен және жайылымдық азық пайдалану.

• Азық мөлшерін жылқының дене салмағы мен физикалық жүктемесіне қарай белгілеу.

• Қоңдылығын бақылап, шамадан тыс семіруге жол бермеу.

• Күнделікті қозғалыс пен басқа жылқылармен әлеуметтік қарым-қатынасқа мүмкіндік жасау.

• Тұяқтарын жүйелі түрде күту.

• Профилактикалық ветеринариялық тексерулер жүргізу.

• Тістерінің жағдайын бақылау.

• Ауа райының төтенше қолайсыз жағдайларынан қорғау.

• Ыңғайлы ер-тұрман мен дұрыс таңдалған жабдықтарды пайдалану.

Спорттық жылқыларға жаттығу қарқындылығы мен физиологиялық жағдайына сәйкес жеке есептелген азықтандыру рационы қажет.

Денсаулығы және ветеринариялық күтім

Америкалық мініс жылқылары басқа жылқыларға тән аурулардың алдын алуды қажет етеді.

Ерекше назар аударатын жағдайлар:

• Буындар мен сіңірлердің жағдайы.

• Тұяқтардың саулығы.

• Іш түйілуінің алдын алу.

• Паразиттік ауруларды бақылау.

• Тістердің жағдайы.

• Қалыпты қоңдылықты сақтау.

• Қарқынды жаттығу кезінде жарақаттардың алдын алу.

Асыл тұқымды немесе спорттық жылқы сатып алғанда, тірек-қимыл жүйесін бағалауды қамтитын ветеринариялық тексеру жүргізу ұсынылады.

Асылдандыру кезінде шежіресін, тұқым қуалайтын аурулардың ықтимал қауіптерін және өндіруші жылқылардың денсаулығын ескеру маңызды.

Қазақстан климатына бейімділігі

Америкалық мініс жылқысын тиісті жағдайлар жасалған кезде Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде ұстауға болады.

Алайда бұл тұқым негізінен мініс және жеңіл жегу мақсатында қалыптасқан. Сондықтан оны жыл бойы қар астынан тебіндеп жайылатын жылқы шаруашылығына автоматты түрде жарамды деп есептеуге болмайды.

Қазақстан жағдайында келесі факторларды ескеру қажет:

• Қыстың қатты аяздары.

• Суық желдер.

• Температураның күрт өзгеруі.

• Жазғы аптап ыстық.

• Сапалы қысқы азықтың болуы.

• Тұрақты жаттығу мүмкіндігі.

• Ветеринариялық қызметтің қолжетімділігі.

Солтүстік және орталық өңірлерде құрғақ баспана, жеткілікті мөлшерде ірі азық және қатпайтын таза ауызсуға тұрақты қолжетімділік қамтамасыз ету ерекше маңызды.

Спорттық жылқыларды ұстағанда атқора мен жаттығу жағдайлары жануарлардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес болуы тиіс.

Тұқымның артықшылықтары

• Сымбатты сыртқы келбеті.

• Әсерлі әрі мәнерлі қозғалыстары.

• Жақсы үйретілу қабілеті.

• Дамыған міністік қасиеттері.

• Спорттық пайдаланудың әмбебаптығы.

• Қосымша жүріс түрлерін меңгеру мүмкіндігі.

• Адаммен қарым-қатынасқа бейімділігі.

• Салт мінуге және жеңіл арбаға жегуге жарамдылығы.

Кемшіліктері мен шектеулері

• Кейбір өкілдерінің белсенді темпераменті тәжірибелі күтімді қажет етеді.

• Спортта табысты пайдалану үшін тұрақты жаттығулар қажет.

• Барлық жылқылар бес жүріс түрін бірдей сапада орындай алмайды.

• Суық өңірлерде күтіп-бағу жағдайларын жеке таңдау қажет.

• Кәсіби даярлау мен күтімге жұмсалатын шығындар жоғары болуы мүмкін.

• Дәстүрлі ет бағытындағы немесе табындық жылқы шаруашылығы үшін мамандандырылған басқа тұқымдар қолайлырақ болуы мүмкін.

Асылдандыру және селекциялық жұмыс

Америкалық мініс жылқыларын өсіру жұмыстары тұқымға тән сыртқы келбетті, әсерлі қозғалыстарды, жақсы мінезді және функционалдық қасиеттерді сақтауға бағытталған.

Асыл тұқымды жылқыларды таңдағанда келесі көрсеткіштер бағаланады:

• Шығу тегінің расталуы.

• Тұқым стандартына сәйкестігі.

• Дене бітімінің дұрыстығы.

• Табиғи жүрістерінің сапасы.

• Үйретуге қабілеттілігі.

• Темпераменті.

• Денсаулық жағдайы.

• Көбею қабілеті.

• Тұқым қуалайтын ерекшеліктері.

• Алынған ұрпағының сапасы.

Тұқымның асыл тұқымдық тіркеуін American Saddlebred Horse and Breeders Association (ASHBA) ұйымы жүргізеді.

Таза тұқымдылығын растау үшін ресми асыл тұқымдық құжаттар қажет.

Америкалық мініс жылқысы кімдерге қолайлы?

Америкалық мініс жылқысы салт мінуге, ат көрмелеріне, спорттық дайындыққа және сымбатты әмбебап жылқы ұстауға қызығатын адамдар үшін жақсы таңдау болуы мүмкін.

Бұл тұқым әсіресе:

• Салт мінуді ұнататын адамдарға.

• Спорттық атқораларға.

• Жеке жылқы иелеріне.

• Мамандандырылған мініс тұқымдарын өсірушілерге.

• Көрмелік жарыстарға қатысушыларға.

• Жеңіл арбаға жегу спортының әуесқойларына қолайлы.

Жылқы таңдағанда оның тұқымына ғана емес, жеке мінезіне, үйретілуіне, денсаулығына және болашақ иесінің мақсаттарына сәйкестігіне де назар аудару қажет.

Қорытынды

Америкалық мініс жылқысы (American Saddlebred) - көрікті сыртқы келбетті, биік әрі мәнерлі қозғалыстарды, үйретуге бейімділікті және жақсы жұмыс қабілетін біріктіретін әмбебап тұқым.

Ол ат спортында, көрмелік жарыстарда, салт мінуде және жеңіл арбаға жегуде кеңінен пайдаланылады.

Қазақстан үшін америкалық мініс жылқысы ең алдымен сапалы күтім, толыққанды азықтандыру және кәсіби дайындық қамтамасыз етілген жағдайда спорттық әрі әуесқой мініс тұқымы ретінде қызығушылық тудырады.