Араб жылқысы

Араб жылқысы - тұқымның сипаттамасы

Араб жылқысы (Arabian Horse) - Таяу Шығыста, негізінен Арабия түбегінде қалыптасқан әлемдегі ең көне әрі танымал таза тұқымды мініс жылқыларының бірі. Ол жоғары төзімділігімен, жеңіл әрі үйлесімді дене бітімімен, әсем сыртқы келбетімен, сергек мінезімен және жақсы спорттық қасиеттерімен ерекшеленеді.

Бұл тұқымның өкілдері әсіресе ұзақ қашықтыққа ат шабу жарыстарында, салт мінуде, асыл тұқымды жылқы өсіруде және ат көрмелерінде жоғары бағаланады.

Араб жылқысы әлемдік жылқы шаруашылығының дамуына зор ықпал етті. Ол көптеген заманауи мініс тұқымдарын, соның ішінде ағылшынның таза қанды мініс жылқысын қалыптастыруға және жетілдіруге пайдаланылған.

Шығу тарихы

Араб жылқысының отаны - Таяу Шығыс, ең алдымен Арабия түбегі.

Тұқымның тарихы көптеген ғасырларды қамтиды. Оның дамуы аймақтың көшпелі халықтарымен, әсіресе бәдәуилермен тығыз байланысты.

Бәдәуилер жылқыларды төзімділігі, жылдамдығы, адаммен қарым-қатынасқа бейімділігі және шөлді климаттың күрделі жағдайларына шыдамдылығы үшін жоғары бағалаған.

Азық пен су ресурстары шектеулі ортада ұзақ қашықтыққа жүруге және салт мінуге бейім жануарлар ұзақ уақыт бойы сұрыпталған.

Араб жылқылары көлік ретінде, әскери жорықтарда, аңшылықта және асыл тұқымды мал өсіруде пайдаланылған.

Орта ғасырлардан бастап, әсіресе кейінгі ғасырларда араб жылқылары Еуропаға және әлемнің басқа аймақтарына тарала бастады.

Олар ағылшынның таза қанды мініс жылқысы мен ағылшын-араб жылқысы сияқты белгілі тұқымдардың қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Қазіргі уақытта араб жылқысы көптеген елдерде өсіріледі және халықаралық асыл тұқымдық есеп жүйесіне ие.

Дүниежүзілік араб жылқысы ұйымы (WAHO) таза тұқымды араб жылқыларының асыл тұқымдық кітаптарын халықаралық деңгейде тану жұмысын үйлестіреді.

Негізгі сипаттамалары

• Шығу аймағы: Арабия түбегі, Таяу Шығыс

• Халықаралық атауы: Arabian Horse

• Пайдалану бағыты: мініс, спорттық, асыл тұқымды

• Шоқтығының әдеттегі биіктігі: шамамен 145-155 см

• Тірілей салмағы: шамамен 350-450 кг

• Дене бітімі: жеңіл, сымбатты, үйлесімді

• Басы: шағын, түзу немесе өзіне тән ойыс пішінді

• Көздері: үлкен әрі мәнерлі

• Танауы: кең

• Мойны: әсем, жеткілікті ұзын, иілген

• Арқасы: салыстырмалы түрде қысқа әрі берік

• Кеуде қуысы: жеткілікті терең

• Аяқтары: сіңірлері айқын, жинақы

• Құйрығы: жоғары орналасқан

• Негізгі түстері: сұр, торы, жирен, қара

• Мінезі: сергек, зейінді, сезімтал

• Негізгі қолданылуы: ұзақ қашықтыққа ат шабу, салт міну, ат спорты, асыл тұқымды өсіру

Бой көрсеткіштері Arabian Horse Association ұйымының тұқымдық сипаттамаларындағы әдеттегі диапазонға сәйкес келеді. Тірілей салмақ шамамен көрсетілген және тұқым үшін міндетті бірыңғай норма болып саналмайды.

Жеке жылқылардың өлшемдері мен сыртқы келбеті жынысына, жасына, шығу тегіне, асыл тұқымдық желісіне және өсіру жағдайларына байланысты өзгереді.

Сыртқы келбеті мен дене бітімі

Араб жылқысы жеңілдікті, күшті және үйлесімділікті біріктіретін ерекше сыртқы келбетімен танымал.

Негізгі тұқымдық белгілері:

• Басы салыстырмалы түрде шағын әрі жинақы.

• Бет пішіні көбіне ойыс, әсіресе кеңсірік тұсында айқын көрінеді.

• Маңдайы кең, көздері үлкен әрі мәнерлі.

• Тұмсығы салыстырмалы түрде жіңішке.

• Танауы кең және қозғалмалы.

• Құлақтары шағын әрі жинақы.

• Мойны ұзын, иілген және жоғары орналасқан.

• Шоқтығы орташа айқындалған.

• Арқасы қысқа әрі мықты.

• Кеуде қуысы терең, қабырғалары жақсы дамыған.

• Сауыры салыстырмалы түрде тегіс.

• Аяқтары берік, сіңірлері айқын.

• Құйрығы жоғары орналасқан және қозғалғанда жиі көтеріліп тұрады.

Бұл тұқымға ширақ, жеңіл және мәнерлі қозғалыстар тән.

Кейбір араб жылқыларында омыртқа мен кеуде қуысының құрылымдық ерекшеліктері кездеседі. Мысалы, басқа жылқы тұқымдарында жиі кездесетін құрылыммен салыстырғанда бел омыртқалары немесе қабырғаларының саны аз болуы мүмкін.

Алайда мұндай анатомиялық ерекшеліктер барлық араб жылқыларына тән емес.

Түстері мен ерекшеліктері

Араб жылқылары бірнеше негізгі түсте кездеседі.

Ең кең таралғандары:

• Сұр - жасы ұлғайған сайын жүні біртіндеп ағарып, кейде ақ түске жақындайды.

• Торы - денесінің жүні қоңыр реңкті, ал жалы, құйрығы және аяқтарының төменгі бөлігі қара болады.

• Жирен - қызғылт-қоңыр түстің әртүрлі реңктері.

• Қара - жүні, жалы және құйрығы қара түсті болады.

Сонымен қатар басында және аяқтарында әртүрлі ақ белгілер кездесуі мүмкін.

Сұр түс араб жылқысының ең танымал түстерінің бірі болғанымен, жалғыз түсі емес.

Жылқының түсі оның таза тұқымдылығын өздігінен растамайды. Шығу тегін сенімді анықтау үшін ресми асыл тұқымдық құжаттар қажет.

Мінезі мен темпераменті

Араб жылқылары сергек мінезімен, зейінділігімен және үйретуге жақсы бейімділігімен танымал.

Тұқымға тән қасиеттер:

• Жоғары белсенділік.

• Бұйрықтарға жылдам жауап беру.

• Жақсы үйретілу қабілеті.

• Қоршаған ортаға зейінділік.

• Шабандоздың әрекеттеріне сезімталдық.

• Адаммен қарым-қатынас орнату қабілеті.

• Дұрыс дайындық жағдайында жоғары жұмыс қабілеті.

Араб жылқылары салт мінуге ыңғайлы әрі басқаруға икемді болуы мүмкін. Алайда кейбір өкілдерінің мінезі өте сезімтал және белсенді келеді.

Сондықтан жаңадан атқа мінуді үйреніп жүрген адамдарға өз тәжірибесі мен мақсатына сәйкес сабырлы, жақсы үйретілген жылқы таңдаған дұрыс.

Өнімділігі және пайдалану бағыттары

Ұзақ қашықтыққа ат шабу

Араб жылқысының ең танымал қолданылу бағыттарының бірі - төзімділікке арналған қашықтық жарыстары.

Бұл тұқымның өкілдері дұрыс жаттықтырылған жағдайда ұзақ уақыт аэробтық жүктемеге төтеп беру қабілетімен жоғары бағаланады.

Халықаралық төзімділік жарыстарында 160 км-ге дейінгі қашықтықтар кездеседі.

Алайда нақты жылқының мұндай қашықтықты еңсеруі оның дайындығына, денсаулығына, ауа райына, жол сапасына және ветеринариялық бақылауға байланысты.

Салт міну

Араб жылқылары күнделікті салт мінуге, серуендеуге, жаттығуға және әртүрлі әуесқой ат спорты бағыттарына пайдаланылады.

Олар басқаруға икемділігі, шабандозға сезімталдығы және белсенді мінезі үшін бағаланады.

Бәйге

Кейбір елдерде таза тұқымды араб жылқыларына арналған арнайы бәйгелер өткізіледі.

Бәйгеге дайындау жеке іріктеуді, дұрыс жаттығу жүйесін және ветеринариялық бақылауды қажет етеді.

Ат көрмелері

Араб жылқылары халықаралық көрмелерде кеңінен таныстырылады. Мұнда тұқымға тән белгілері, дене бітімі, қозғалыстары және жалпы сыртқы көрінісі бағаланады.

Басының, мойнының, денесінің пішініне, аяқтарының сапасына және құйрығының орналасуына ерекше назар аударылады.

Асыл тұқымды өсіру

Араб жылқысы әлемдік жылқы шаруашылығында ерекше маңызға ие.

Араб айғырлары тарихи тұрғыдан басқа тұқымдардың міністік қасиеттерін, төзімділігін және сыртқы келбетін жақсарту үшін пайдаланылған.

Бұл ретте таза тұқымды араб жылқысын өсіруді будандар мен ағылшын-араб жылқыларын шығарудан ажырата білу қажет.

Күтіп-бағу және азықтандыру

Араб жылқысы толыққанды азықтандыруды, тұрақты қозғалысты және сапалы ветеринариялық күтімді қажет етеді.

Негізгі ұсыныстар:

• Таза ауызсуға тұрақты қолжетімділікті қамтамасыз ету.

• Сапалы пішен мен қолайлы жайылымдық азықты пайдалану.

• Азық мөлшерін тірілей салмағына, жасына және физикалық жүктемесіне қарай белгілеу.

• Қоңдылығын бақылап, шамадан тыс семіруге жол бермеу.

• Күнделікті жеткілікті қозғалыс мүмкіндігін жасау.

• Басқа жылқылармен әлеуметтік қарым-қатынасқа жағдай жасау.

• Тұяқтарын жүйелі түрде күту.

• Тістерінің жағдайын бақылау.

• Профилактикалық ветеринариялық тексерулер жүргізу.

• Ауа райының төтенше қолайсыз жағдайларынан қорғау.

• Ыңғайлы ер-тұрман мен дұрыс таңдалған жабдықтарды пайдалану.

Спорттық жылқылардың азықтандыру рационы жаттығу қарқындылығын, энергияға қажеттілігін және жүктемеден кейінгі қалпына келуін ескеруі тиіс.

Араб жылқысы төзімділігімен белгілі болғанымен, бұл оны толыққанды азықсыз немесе суға тұрақты қолжетімділіксіз ұстауға болады дегенді білдірмейді.

Денсаулығы және тұқым қуалайтын аурулары

Араб жылқылары тұяқтарының, тістерінің, ас қорыту жүйесінің және тірек-қимыл аппаратының жағдайын бақылауды қамтитын тұрақты ветеринариялық профилактиканы қажет етеді.

Сонымен қатар бұл тұқымда белгілі бір тұқым қуалайтын аурулар кездеседі.

Ауыр аралас иммун тапшылығы (SCID)

Бұл - тұқым қуалайтын ауру. Ауруға шалдыққан құлындардың иммундық жүйесінің қызметі бұзылады.

Мұндай жануарлар инфекциялық ауруларға өте осал болады.

Тиісті генетикалық мутацияны анықтауға арналған ДНҚ-тесттер бар.

Мишық абиотрофиясы (CA)

Мишық қызметінің бұзылуымен байланысты тұқым қуалайтын неврологиялық ауру.

Ауруға шалдыққан құлындарда қозғалыс үйлесімділігінің бұзылуы, басының дірілдеуі және тұрақсыз жүріс байқалуы мүмкін.

Лаванда түсті құлын синдромы (LFS)

Жүн түсінің ерекше өзгеруімен және ауыр неврологиялық бұзылыстармен сипатталатын тұқым қуалайтын ауру.

Шүйде-атлант-өс омыртқаларының даму ақауы (OAAM)

Омыртқаның жоғарғы бөлігінің туа біткен даму бұзылыстарының тобы.

Бұл ақаулар жұлынның зақымдануына және неврологиялық белгілерге әкелуі мүмкін.

Белгілі тұқым қуалайтын қауіптердің болуы араб жылқысының барлық өкілдері ауру немесе генетикалық мутация тасымалдаушысы дегенді білдірмейді.

Асыл тұқымды өсіруді жоспарлаған кезде тиісті генетикалық зерттеулер жүргізіп, өндіруші жылқылардың тест нәтижелерін ескеру ұсынылады.

Қазақстан климатына бейімділігі

Араб жылқыларын тиісті күтіп-бағу және азықтандыру жағдайлары жасалған кезде Қазақстанда өсіруге болады.

Тұқымның тарихи түрде қуаң аймақтарда қалыптасуы оны ыстық климат жағдайында пайдалануға қызығушылық тудырады.

Алайда ыстыққа төзімділік Қазақстанның қатты қысқы аяздарына автоматты түрде бейімділікті білдірмейді.

Күтіп-бағу кезінде келесі факторларды ескеру қажет:

• Күрт континенттік климат.

• Қыстағы төмен температуралар.

• Қатты желдер.

• Жазғы аптап ыстық.

• Температураның күрт өзгеруі.

• Сапалы азықтың қолжетімділігі.

• Сумен тұрақты қамтамасыз ету.

• Жаңа климатқа біртіндеп бейімдеу қажеттілігі.

Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлерінде құрғақ баспана, суық желден қорғау, толыққанды қысқы азықтандыру және қатпайтын таза ауызсуға тұрақты қолжетімділік ерекше маңызды.

Жыл бойы табындық жағдайда ұстауға жарамдылығын әр жылқы бойынша жеке бағалау қажет.

Тұқымның артықшылықтары

• Ұзақ қашықтықта жоғары төзімділік.

• Әсем әрі ерекше сыртқы келбеті.

• Жақсы үйретілу қабілеті.

• Жеңіл және үйлесімді дене бітімі.

• Дамыған міністік қасиеттері.

• Ат спортында жан-жақты пайдаланылуы.

• Халықаралық асыл тұқымды жылқы шаруашылығындағы маңызы.

• Ұзақ қашықтыққа ат шабуға бейімділігі.

• Белсенді мінезі және басқаруға сезімталдығы.

Кемшіліктері мен шектеулері

• Кейбір жылқылардың сезімтал мінезі тәжірибелі қарым-қатынасты қажет етеді.

• Жоғары спорттық жүктемелер үшін тұрақты жаттығу қажет.

• Ауыр жүк тартатын және мамандандырылған ет бағытындағы тұқымдармен салыстырғанда тірілей салмағы төмен.

• Асылдандыру кезінде генетикалық бақылау жүргізу қажеттілігі.

• Қазақстанның қатал қысқы жағдайларында арнайы күтім ұйымдастыру қажеттілігі.

• Кейбір асыл тұқымды және спорттық жылқыларды сатып алу құны жоғары болуы мүмкін.

• Тұқым барынша көп ет немесе сүт өндіруге мамандандырылмаған.

Асылдандыру және селекциялық жұмыс

Араб жылқыларын өсіру кезінде шығу тегінің расталуы, тұқымға тән белгілердің сақталуы, жануарлардың денсаулығы және дұрыс асыл тұқымдық іріктеу маңызды орын алады.

Іріктеудің негізгі өлшемдері:

• Ресми шежіресінің болуы.

• Танылған асыл тұқымдық кітапта тіркелуі.

• Тұқымдық типке сәйкестігі.

• Дене бітімі мен қозғалыстарының дұрыстығы.

• Жақсы міністік қасиеттері.

• Жұмысқа қабілеттілігі мен төзімділігі.

• Мінезі.

• Көбею жүйесінің саулығы.

• Генетикалық тест нәтижелері.

• Ұрпағының сапасы.

Дүниежүзілік араб жылқысы ұйымы (WAHO) тиісті танылған асыл тұқымдық кітаптарда тіркелген жылқыларды таза тұқымды араб жылқылары ретінде мойындайды.

Өндіруші жылқыларды таңдағанда тұқым қуалайтын аурулардың берілу ықтималдығын ескеріп, ауру құлындардың тууына әкелуі мүмкін шағылыстыру нұсқаларынан аулақ болу маңызды.

Араб жылқысы мен ағылшынның таза қанды мініс жылқысының айырмашылығы

Араб жылқысы мен ағылшынның таза қанды мініс жылқысының селекциялық тарихы және негізгі спорттық бағыттары әртүрлі.

Араб жылқысы - салыстырмалы түрде жинақы әрі жеңіл, жоғары төзімділігімен және ұзақ қашықтыққа ат шабудағы қабілетімен танымал тұқым.

Ағылшынның таза қанды мініс жылқысы - ипподромдық қашықтықтарда жоғары жылдамдық көрсетуге бағытталған арнайы бәйге тұқымы.

Араб жылқылары тарихи тұрғыдан ағылшынның таза қанды мініс жылқысының қалыптасуына қатысқан.

Екі тұқымның арасынан таңдау иесінің мақсатына байланысты: ұзақ қашықтыққа ат шабу, бәйге, әуесқой салт міну немесе асыл тұқымды өсіру.

Араб жылқысы кімдерге қолайлы?

Араб жылқысы салт мінуге, ұзақ қашықтыққа ат шабуға, бәйгеге, ат көрмелеріне және асыл тұқымды жылқы өсіруге қызығатын адамдар үшін құнды тұқым болып саналады.

Бұл тұқым әсіресе:

• Ұзақ қашықтыққа ат шабумен айналысатын спортшыларға.

• Салт мінуді ұнататын адамдарға.

• Ат спорты клубтарына.

• Жеке атқора иелеріне.

• Таза тұқымды араб жылқыларын өсірушілерге.

• Тұқымдық көрмелерге қатысушыларға.

• Мініс жылқы шаруашылығына маманданған қожалықтарға қолайлы.

Жылқы таңдағанда оның мінезін, жасын, дайындық деңгейін, денсаулығын және болашақ иесінің мақсатына сәйкестігін ескеру қажет.

Қорытынды

Араб жылқысы (Arabian Horse) - әлемдегі ең танымал және жылқы шаруашылығының дамуына үлкен ықпал еткен мініс тұқымдарының бірі.

Ол әсем сыртқы келбетті, жоғары төзімділікті, ширақ қозғалысты және жақсы үйретілу қабілетін біріктіреді.

Араб жылқысы ұзақ қашықтыққа ат шабуда, салт мінуде, бәйгеде және асыл тұқымды өсіруде ерекше бағаланады.

Қазақстанда бұл тұқым дұрыс азықтандыру, ветеринариялық күтім және жергілікті климаттық жағдайларға бейімдеу қамтамасыз етілген кезде спорттық, мініс және асыл тұқымды бағытта өсіруге қызығушылық тудырады.