Субсидиялар, жеңілдетілген несиелер, лизинг және қарыздарға кепілдік беру: айырмашылығы қандай және Қазақстанда АӨК-ке мемлекеттік қолдауды қалай алуға болады?

Қазақстанда ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау фермерлерге техника сатып алуға, егіс жұмыстарын жүргізуге, мал шаруашылығын дамытуға, өндірісті жаңғыртуға және инвестициялық жобаларды іске асыруға көмектесетін бірнеше қаржылық тетікті қамтиды. Алайда мемлекеттік қолдаудың барлық түрі қайтарымсыз қаржы беруді білдірмейді.

Субсидиялар, жеңілдетілген несиелер, лизинг және қарыздарға кепілдік беру әртүрлі қаржылық міндеттерді шешуге арналған. Субсидиялар шығындардың белгілі бір бөлігін өтейді, жеңілдетілген несиелер қайтару шартымен қаржы береді, лизинг техника мен жабдықты кезең-кезеңімен төлеуге мүмкіндік жасайды, ал кепілдік беру жеткілікті кепіл мүлкі болмаған жағдайда несие алуға көмектеседі.

Бұл тетіктердің айырмашылығын түсіну ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге қолайлы бағдарламаны таңдауға, қаржылық жүктемені есептеуге және мемлекеттік қолдауды рәсімдеу кезінде қателіктер жібермеуге мүмкіндік береді.

Ауыл шаруашылығы өндірушілеріне қандай мемлекеттік қолдау тетіктері қолжетімді?

Қазақстанда агроөнеркәсіптік кешенді қолдау мемлекеттік органдар, қаржы институттары және мамандандырылған ұйымдар арқылы жүзеге асырылады.

Бұл жүйеге Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі, жергілікті атқарушы органдар, «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ, «ҚазАгроҚаржы» АҚ және «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ қатысады.

Әр ұйым белгілі бір міндеттерді орындайды: өтінімдерді қарайды, жобаларды қаржыландырады, лизинг ұсынады немесе несиелік тәуекелдерді төмендетуге қатысады.

Мемлекеттік қолдаудың негізгі тетіктері арасындағы айырмашылық төмендегі кестеде көрсетілген.

Бұл тетіктер тиісті бағдарламалардың ережелері рұқсат еткен жағдайда жеке немесе бірлесіп қолданылуы мүмкін.

1. Субсидиялар: шығындарды өтеу және өндіріс шығыстарын азайту

Субсидия — белгіленген мақсаттарға және нақты талаптар сақталған жағдайда берілетін мемлекеттік қаржылық қолдау түрі.

Несиеден айырмашылығы, субсидия ретінде алынған қаражатты, әдетте, қайтару талап етілмейді. Алайда бағдарлама шарттары бұзылса, жалған мәліметтер ұсынылса немесе қаржы мақсатсыз пайдаланылса, қаражатты қайтару міндеті туындауы мүмкін.

Қандай шығындарға субсидия берілуі мүмкін?

Қолданыстағы ережелерге байланысты мемлекеттік қолдау мынадай бағыттарды қамтуы мүмкін:

• Ауыл шаруашылығы техникасы мен жабдықтарын сатып алу.

• Өндірістік нысандарға инвестиция салу.

• Тыңайтқыштар, тұқымдар және өсімдіктерді қорғау құралдарын сатып алу.

• Асыл тұқымды мал шаруашылығын дамыту.

• Су үнемдеу технологияларын енгізу.

• Несие және лизинг бойынша сыйақы мөлшерлемесінің бір бөлігін субсидиялау.

• Нормативтік құжаттарда көзделген басқа да шығындар.

Субсидияланатын шығындардың нақты тізімі, өтемақы мөлшері және өтініш берушілерге қойылатын талаптар әр бағдарлама бойынша жеке белгіленеді.

Инвестициялық субсидиялау қалай жұмыс істейді?

Шартты мысалды қарастырайық.

Фермерлік шаруашылық құны 20 миллион теңге болатын жабдық сатып алуды жоспарлап отыр. Жоба рұқсат етілген шығындардың 25%-ын өтеуді көздейтін бағдарлама талаптарына сәйкес келеді деп есептейік.

Бұл — тек есептеуді түсіндіруге арналған мысал. Ол фермердің міндетті түрде 5 миллион теңге субсидия алатынын білдірмейді.

Нақты өтемақы сомасы нормативтерге, шекті құнға, инвестициялық жоба паспортына және басқа да талаптарға байланысты есептеледі.

Қазақстанда инвестициялық субсидиялау 2018 жылғы 23 шілдедегі №317 бұйрықпен бекітілген, кейіннен өзгерістер енгізілген қағидалар негізінде реттеледі. Аталған қағидалар инвестициялық жобаларға, құжаттарға және шығындарды өтеу тәртібіне қойылатын талаптарды белгілейді.

Субсидияны қалай алуға болады?

Субсидиялаудың бірқатар бағыттары бойынша өтінімдер Gosagro.kz мемлекеттік ақпараттық жүйесі арқылы электрондық түрде беріледі.

Жалпы рәсім мынадай кезеңдерден тұрады:

1. Субсидиялаудың қолайлы бағытын анықтау.

2. Бағдарлама талаптары мен өтелетін шығындарды тексеру.

3. Жоба мен шығындарды растайтын құжаттарды дайындау.

4. Электрондық цифрлық қолтаңба арқылы жүйеге кіру.

5. Электрондық өтінім беру.

6. Өтінімнің уәкілетті органда қаралуы.

7. Оң шешім қабылданған жағдайда белгіленген тәртіппен субсидия алу.

Өтінім беру субсидияның міндетті түрде тағайындалатынын білдірмейді. Өтініш беруші қолданыстағы талаптарға сәйкес келуі, ал төлем белгіленген бюджеттік және рәсімдік шарттарға сай жүзеге асырылуы тиіс.

2. Жеңілдетілген несиелер: қайтару міндеттемесі бар қаржыландыру

Жеңілдетілген несие — мемлекеттік қолдау тетіктері арқылы арнайы шарттармен берілетін қарыз қаражаты.

Субсидиядан айырмашылығы, несиеге алынған қаржы шартта белгіленген мерзімде несие берушіге қайтарылуы тиіс.

Жеңілдетілген шарттарға төмендетілген сыйақы мөлшерлемесі, икемделген өтеу кестесі және бағдарламада көзделген басқа да артықшылықтар кіруі мүмкін.

Жеңілдетілген несиелер қандай мақсаттарға беріледі?

Ауыл шаруашылығында мұндай қаржыландыру мынадай қажеттіліктерге пайдаланылуы мүмкін:

• Көктемгі егіс және егін жинау жұмыстарын жүргізу.

• Тұқым, тыңайтқыш және жанар-жағармай сатып алу.

• Айналым қаражатын толықтыру.

• Мал шаруашылығы кәсіпорындарын дамыту.

• Негізгі құралдарды сатып алу.

• Өндірістік қуаттарды құру және кеңейту.

Қаржыландырудың нақты мақсаттары тиісті несие бағдарламасының шарттарымен анықталады.

Мысал: «Кең дала 2» бағдарламасы

«Аграрлық несие корпорациясы» АҚ көктемгі егіс және егін жинау жұмыстарын қаржыландыруға арналған «Кең дала 2» бағдарламасын іске асырады.

Бағдарламаның жарияланған шарттарына сәйкес, сыйақы мөлшерлемесі жылдық 5%-ды құрайды. Жекелеген транштың мерзімі 18 айға дейін, ал несие желісінің мерзімі 36 айға дейін болуы мүмкін.

Қаржы маусымдық ауыл шаруашылығы шығындарына бағытталады.

Өсімдік шаруашылығымен айналысатын кәсіпорындар үшін қаржыландыру сомасын анықтау кезінде егіс алқабы және шығын нормативтері сияқты көрсеткіштер ескеріледі.

Бағдарлама шарттарын өтінім берер алдында қаржы ұйымынан қайта нақтылау қажет.

Жеңілдетілген несие қанша тұрады?

Фермер 12 айға жылдық 5% мөлшерлемемен 10 миллион теңге несие алды деп есептейік.

Егер негізгі қарыз толық көлемде мерзім соңында қайтарылып, сыйақы жыл бойы өзгермейтін берешек сомасына есептелсе, сыйақы бойынша шамамен 500 мың теңге төленеді.

Қайтарылатын жалпы сома — 10,5 миллион теңге.

Бұл — жеңілдетілген есептеу үлгісі. Негізгі қарыз бөліп өтелсе, есептеу мерзімдері өзгерсе немесе қосымша төлемдер қарастырылса, нақты сома басқаша болады.

Жеңілдетілген несие қарыз қаражатының құнын төмендетеді, бірақ қарызды қайтару міндеттемесін жоймайды.

3. Лизинг: техниканы кезең-кезеңімен төлеу арқылы сатып алу

Қаржылық лизинг — лизингтік компания клиент таңдаған техниканы немесе жабдықты сатып алып, оны шарт негізінде пайдалануға беретін қаржыландыру тәсілі.

Фермер техниканың толық құнын бірден төлемей, оны өндірісте пайдалану мүмкіндігіне ие болады.

Меншік құқығының ауысу тәртібі лизинг шартымен анықталады.

Лизингтің қарапайым несиеден айырмашылығы қандай?

Банктік несие кезінде шаруашылық ақша қаражатын алып, қажетті мүлікті өзі сатып алады.

Ал лизинг кезінде лизинг беруші нақты техниканы немесе жабдықты сатып алып, оны клиентке шарт талаптарына сәйкес береді.

Шартқа байланысты лизинг қосымша кепіл мүлкіне деген қажеттілікті азайтуы мүмкін.

Қазақстандағы ауыл шаруашылығы техникасының жеңілдетілген лизингі

Агролизинг саласындағы негізгі операторлардың бірі — «ҚазАгроҚаржы» АҚ.

Компания ауыл шаруашылығы техникасын сатып алуға арналған бірнеше қаржыландыру бағдарламасын ұсынады.

Жекелеген бағдарламалар бойынша жылдық 5% және 6% сыйақы мөлшерлемелері жарияланған.

Нақты талаптар таңдалған бағдарламаға, техника түріне, қаржыландыру көзіне және қолданыстағы шарттарға байланысты.

Өтінім берер алдында мына мәселелерді анықтау қажет:

• Таңдалған бағдарламаның қолжетімділігі.

• Бастапқы жарна мөлшері.

• Қаржыландыру мерзімі.

• Лизингтік төлемдердің мөлшері мен кестесі.

• Мүлікті сақтандыру қажеттілігі.

• Шаруашылықтың қаржылық жағдайына қойылатын талаптар.

• Мерзімінен бұрын өтеу шарттары.

• Меншік құқығының ауысу тәртібі.

Практикалық мысал

Шаруашылық құны 30 миллион теңге болатын трактор сатып алуды жоспарлап отыр.

Егер лизинг бағдарламасында бастапқы жарна 10% болса, есептеу төмендегідей жүргізіледі.

Қалған сома сыйақы мен шартта көзделген басқа да шығыстар ескеріле отырып, лизингтік төлемдер арқылы өтеледі.

Бұл тәсілдің басты артықшылығы — техниканың толық құнын бірден төлемей, оны шаруашылық жұмыстарына пайдалану мүмкіндігі.

Дегенмен шарт жасасу алдында техниканың жылдық жүктемесін, маусымдық табысты, пайдалану шығындарын және өнім аз алынған жылдары да төлемдерді орындау мүмкіндігін бағалау қажет.

4. Қарыздарға кепілдік беру: кепіл мүлкі жеткіліксіз болған жағдайда қаржыландыру алу

Кепілдік қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі ауыл шаруашылығында несие алуға кедергі болатын мәселелердің бірі.

Фермердің жер учаскелері, өндірістік нысандары немесе техникасы болуы мүмкін. Алайда несие беруші олардың құнын қажетті қарыз сомасын қамтамасыз етуге жеткіліксіз деп бағалауы ықтимал.

Мұндай жағдайда қарыздарға кепілдік беру тетігі қолданылуы мүмкін.

Қарызға кепілдік беру — кепілдік шарттарына сәйкес несие берушінің кредиттік тәуекелінің белгілі бір бөлігін жабуға арналған қаржылық құрал.

Мемлекеттік кепілдік беру қалай жұмыс істейді?

Бұл тетікке бірнеше тарап қатысады:

• Фермер несие алуға өтініш береді және оны өтеу міндеттемесін қабылдайды.

• Несие беруші жобаны, төлем қабілеттілігін және қамтамасыз етуді бағалайды.

• Кепілгер кепілдік шартында белгіленген тәуекелдің белгілі бір бөлігін өз мойнына алады.

• Мемлекет қолданыстағы қағидалар шеңберінде тиісті қолдау тетігін қамтамасыз етеді.

Қазақстанда АӨК-ті қолдаудың жекелеген тетіктері бойынша қарыз сомасының 85%-ына дейін кепілдік беру мүмкіндігі көзделген.

Алайда кепілдіктің нақты мөлшері бағдарлама талаптарына және өтінімді қарау нәтижесіне байланысты анықталады.

Кепілдік беруді есептеу мысалы

Шаруашылық 40 миллион теңге несие алуды жоспарлап отыр делік.

Егер бағдарлама шарттары мен кепілгердің шешімі қарыз сомасының 85%-ын кепілдендіруге мүмкіндік берсе, есептеу мынадай болады:

Қалған 15%-ды міндетті түрде ұсынылуы тиіс кепіл мүлкінің нақты құны деп түсінуге болмайды. Қамтамасыз етуге қойылатын талаптарды несие беруші мен кепілгер белгілейді.

Мемлекеттік кепілдік фермерді несиені қайтару міндетінен босатпайды.

Егер қарыз алушы міндеттемелерін орындамаса, кепілгер кепілдік шарттары орындалған жағдайда несие берушіге белгіленген соманы төлеуі мүмкін. Кейін кепілгердің қарыз алушыға қатысты талап ету құқығы туындауы ықтимал.

Кепілдік беру қандай жағдайда пайдалы?

Бұл тетік мынадай жағдайларда қажет болуы мүмкін:

• Шаруашылықтың болашағы бар жобасы болғанымен, кепіл мүлкі жеткіліксіз болса.

• Қолда бар мүліктің бағаланған құны несие сомасын қамтамасыз етуге жетпесе.

• Жұмыс істеп тұрған өндірісті кеңейтуге қаржы қажет болса.

• Кәсіпорын несие талаптарына сәйкес келгенімен, қосымша қамтамасыз етуге мұқтаж болса.

Кепілдік беру төлем қабілеттілігін тексеруді алмастырмайды. Несие беруші кәсіпорынның табысын, шығынын, қарыз жүктемесін және жоба тәуекелдерін бағалауды жалғастырады.

5. Субсидияны, несиені және лизингті бір уақытта пайдалануға бола ма?

Мемлекеттік қолдаудың әртүрлі тетіктері барлық жағдайда бірін-бірі жоққа шығармайды.

Мысалы, ауыл шаруашылығы кәсіпорны жабдықты несие немесе лизинг арқылы қаржыландырып, кейін тиісті бағдарлама талаптарына сай болған жағдайда инвестициялық субсидия алуға үміткер бола алады.

Сондай-ақ кейбір несие және лизинг өнімдері бойынша сыйақы мөлшерлемесінің бір бөлігін субсидиялау көзделуі мүмкін.

Алайда мемлекеттік қолдау шараларын біріктіруге болатынын әр бағдарламаның қағидалары бойынша жеке тексеру қажет.

Кез келген жеңілдетілген несиені кез келген субсидиямен біріктіруге болады деп есептеу дұрыс емес.

Нормативтік құжаттар бір шығынды бірнеше рет қаржыландыруға немесе жекелеген жеңілдіктерді қатар пайдалануға шектеулер қоюы мүмкін.

Бірнеше қолдау тетігін қолданбас бұрын мыналарды анықтау маңызды:

• Бағдарламаларды қатар пайдалануға рұқсат етіле ме?

• Қандай шығындар өтелуге жатады?

• Бір шығынның екі рет қаржыландырылу қаупі бар ма?

• Алдын ала келісім алу қажет пе?

• Субсидияға өтінімді қай уақытта беруге болады?

• Қолдау алынғаннан кейін қандай міндеттемелер сақталады?

6. Фермер өзіне қолайлы мемлекеттік қолдау түрін қалай таңдайды?

Мемлекеттік қолдау түрін таңдау ең жоғары қаржы сомасын іздеуден емес, шаруашылықтың нақты қажеттілігін анықтаудан басталуы тиіс.

Егер жұмсалған шығындарды азайту қажет болса

Тиісті шығындарды өтеуге арналған субсидиялау бағдарламаларын қарастырған жөн.

Өтінім беру мерзімін, шығындарды құжатпен растау талаптарын және төлем алу шарттарын ескеру қажет.

Егер маусымдық жұмыстарға қаражат қажет болса

Айналым қаражатын жеңілдетілген несиелеу мүмкіндіктерін қарастыруға болады.

Қарызды қайтару мерзімін өнімді сатудан немесе басқа ауыл шаруашылығы қызметінен түсетін күтілетін табыспен салыстыру маңызды.

Егер жаңа техника қажет болса

Техниканы өз қаражатына сатып алуды, банктік несиені және лизингті салыстыру керек.

Тек сыйақы мөлшерлемесін емес, қаржыландырудың жалпы құнын, бастапқы шығындарды, сақтандыруды, төлем кестесін және мүлікке иелік ету шарттарын да бағалау қажет.

Егер кепіл мүлкі жеткіліксіз болса

Мемлекеттік кепілдік беру тетігін пайдалану мүмкіндігін тексерген жөн.

Бірақ кепілдік жобаның табыстылығы жеткіліксіз болу мәселесін шешпейді және несиені өтеу міндеттемесін жоймайды.

7. Мемлекеттік қолдау алу кезіндегі негізгі қателіктер

1-қате. Мемлекеттік қолдаудың барлық түрін субсидия деп есептеу

Бұл қаражатты қайтаруға қатысты қате түсінік қалыптастырады.

Несие мен лизинг мемлекеттік жеңілдіктер болған жағдайда да қаржылық міндеттемелер туындатады.

2-қате. Тек пайыздық мөлшерлемеге назар аудару

Жылдық 5% немесе 6% мөлшерлеме қаржыландырудың толық құнын көрсетпейді.

Комиссияларды, сақтандыруды, бастапқы жарнаны, қосымша төлемдерді және қарызды өтеу кестесін ескеру қажет.

3-қате. Субсидиялау шарттарын тексермей жабдық сатып алу

Сатып алынған кез келген техника немесе өндірістік қондырғы автоматты түрде субсидиялау талаптарына сәйкес келмейді.

Шарт жасасу алдында жабдықтың тиісті бағдарламаға сәйкестігін және жобаға қойылатын талаптарды тексеру ұсынылады.

4-қате. Өтінімдерді қарау мерзімін ескермеу

Қаржыландыру мен субсидиялау белгіленген рәсімдер арқылы жүзеге асырылады.

Техниканы сатып алуды немесе егіс науқанын тек өтінімнің жылдам мақұлдануына сүйеніп жоспарлау айналым қаражатының тапшылығына әкелуі мүмкін.

5-қате. Мемлекеттік кепілдікті қарыздан босату деп түсіну

Кепілдік белгіленген көлемде несие берушінің мүддесін қорғайды, бірақ несиені қайтарымсыз көмекке айналдырмайды.

8. АӨК-ке мемлекеттік қолдау туралы ресми ақпаратты қайдан алуға болады?

Қолданыстағы бағдарламаларды тексеру және өтінім беру үшін ресми ақпарат көздерін пайдалану қажет.

Мемлекеттік қолдау бағдарламаларының талаптары жыл ішінде өзгеруі мүмкін.

Сондықтан алдыңғы кезеңдерде жарияланған шарттар жаңа өтінімдерге әрдайым сәйкес келе бермейді.

9. Мемлекеттік қолдау алудың практикалық тәртібі

Ауыл шаруашылығы өндірушісі үшін мемлекеттік қолдау алу процесін жеті кезеңге бөлуге болады.

1. Қаржыландыру мақсатын анықтау. Мысалы, трактор сатып алу, ферма салу, тұқым алу немесе өндірісті кеңейту.

2. Жобаның толық құнын есептеу. Жабдықты, жеткізуді, орнатуды, салықтарды, техникалық қызмет көрсетуді және қосымша шығындарды ескеру.

3. Қаржыландыру тетігін таңдау. Субсидиялау, несиелеу, лизинг және кепілдік беру мүмкіндіктерін салыстыру.

4. Қолданыстағы бағдарламаларды тексеру. Өтініш берушіге, жобаға, мерзімдерге және құжаттарға қойылатын талаптарды нақтылау.

5. Қаржылық тұрақтылықты бағалау. Ақша ағынын, табыстың маусымдылығын және міндеттемелерді өтеу мүмкіндігін есептеу.

6. Құжаттарды дайындап, өтінім беру. Ресми электрондық жүйелерді пайдалану немесе тиісті қаржы ұйымына жүгіну.

7. Бағдарлама шарттарының орындалуын бақылау. Қаражаттың мақсатты жұмсалуын, есептілік мерзімдерін және шарттық міндеттемелерді сақтау.

Шағын шаруашылықтар үшін шамадан тыс қарыз жүктемесіне жол бермеу ерекше маңызды.

Жеңілдетілген қаржыландырудың өзі кәсіпорынның нақты қаржылық мүмкіндіктеріне сәйкес болуы тиіс.

Қорытынды

Қазақстандағы агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік қолдау әртүрлі қаржылық тетіктерден тұрады және олардың әрқайсысы нақты міндетті шешуге бағытталған.

Субсидиялар бағдарламаларда көзделген шығындарды өтеуге көмектеседі. Жеңілдетілген несиелер арнайы шарттармен қайтарымды қаржы береді. Лизинг ауыл шаруашылығы техникасы мен жабдықтарын кезең-кезеңімен төлеу арқылы алуға мүмкіндік жасайды. Қарыздарға кепілдік беру қамтамасыз ету жеткіліксіз болған жағдайда қаржыландыру алуға көмектеседі, бірақ қарыз алушыны берешекті өтеу міндетінен босатпайды.

Мемлекеттік қолдауды тиімді пайдалану үшін фермер ықтимал қаржылық пайданы ғана емес, қатысушыларға қойылатын талаптарды, рәсімдеу тәртібін, төлем мерзімдерін және туындайтын міндеттемелерді де түсінуі қажет.

Меншікті қаражат пен қолжетімді мемлекеттік қолдау тетіктерін дұрыс үйлестіру техниканы жаңартуға, еңбек өнімділігін арттыруға, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуді дамытуға және аграрлық бизнестің тұрақтылығын күшейтуге ықпал ете алады.

Дереккөздер

1. Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі — https://www.gov.kz/memleket/entities/moa

2. «Әділет» Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі — https://adilet.zan.kz

3. Мемлекеттік субсидиялау ақпараттық жүйесі — https://gosagro.kz

4. «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ — https://agrocredit.kz

5. «ҚазАгроҚаржы» АҚ — https://www.kaf.kz

6. «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ — https://damu.kz

7. Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі — https://egov.kz