Жаңалықтар
Қазақстан 2030 жылға қарай дәнді дақылдардың отандық тұқымдары үлесін 80%-ға дейін арттыруды жоспарлап отыр
2026 ж. 23 қараша · 17 қаралым

Қазақстан отандық селекциядағы дәнді дақылдар тұқымдарының үлесін қазіргі 43,7%-дан 2030 жылға қарай 80%-ға дейін арттыруды көздеп отыр. 2026 жылы қазақстандық тұқымдық материалмен 6,5 млн гектар дәнді дақыл егілді. Соңғы үш жылда Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының (НАНОЦ) ғалымдары ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сорты мен гибридін жасады. Негізгі назар күрделі климаттық жағдайларда тұрақты өнімділікті қамтамасыз ете алатын күйзеліске төзімді сорттарды дамытуға аударылуда.
Бұл туралы 2026 жылғы 19 қарашада Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі хабарлады. Отандық селекцияны дамыту импорттық тұқымдық материалға тәуелділікті азайту және елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайту бағыттарының бірі ретінде қарастырылады.
Отандық тұқымдардың үлесін 36,3 пайыздық тармаққа арттыру жоспарланып отыр
Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, қазіргі уақытта дәнді дақылдар егісіндегі отандық селекция тұқымдарының үлесі 43,7%-ды құрайды.
2030 жылға қарай бұл көрсеткішті 80%-ға жеткізу жоспарланып отыр.
Осылайша, алдағы жылдары қазақстандық тұқымдық материалдың үлесін 36,3 пайыздық тармаққа арттыру қажет.
Салыстырмалы түрде алғанда, мақсатты көрсеткіш қазіргі деңгейден шамамен 1,83 есе жоғары.
2026 жылы отандық тұқымдармен 6,5 млн гектар дәнді дақыл егілді.
Оларды пайдалануды одан әрі кеңейту жаңа сорттарды әзірлеуді ғана емес, сапалы тұқымдық материал өндірісін арттыруды да талап етеді.
Бұл ретте 80% көрсеткіші қол жеткізілген нәтиже емес, 2030 жылға арналған мақсатты бағдар болып табылады.
Қазақстандық ғалымдар 109 жаңа сорт пен гибрид жасады
2024–2026 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру аясында Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының мамандары әртүрлі ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сорты мен гибридін әзірледі.
Зерттеулер Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайларына бейімделген өсімдіктерді жасауға бағытталған.
Құрғақшылыққа және қоршаған ортаның басқа да қолайсыз факторларына төзімділікке ерекше көңіл бөлінеді.
Қазақстандық өсімдік шаруашылығы үшін бұл маңызды, өйткені дәнді дақылдардың едәуір бөлігі ылғал жеткіліксіз әрі тұрақсыз жағдайларда өсіріледі.
Жаңа сорттар ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты өңірлер үшін тұқымдық материал таңдаудағы мүмкіндіктерін кеңейте алады.
Алайда 109 әзірлеме тек дәнді дақылдарға ғана емес, әртүрлі ауыл шаруашылығы дақылдарына қатысты екенін ескеру қажет.
Сонымен қатар сорт жасау оның автоматты түрде жаппай енгізілетінін білдірмейді.
Кеңінен пайдалану үшін сынақтар, тұқымдарды көбейту және оларды ауыл шаруашылығы өндірушілеріне жеткізуді ұйымдастыру қажет.
«Шортанды 2012» сорты гектарына 22 центнерге дейін өнімділік көрсетті
Отандық селекцияны практикалық қолданудың бір мысалы «Шортанды 2012» бидай сортын өсіру нәтижелері болды.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің ақпараты бойынша, 2026 жылы Ақмола облысында бұл сорттың егістері шамамен 150 мың гектарды қамтыды.
Құрғақшылық жағдайларына қарамастан, өнімділік гектарына 19-дан 22 центнерге дейін болды.
Мұндай көрсеткіштерді ведомство отандық сорттардың қолайсыз ауа райы жағдайларына төзімділігінің мысалы ретінде келтірді.
Бұл ретте нәтижелер нақты сортқа және оны өсіру жағдайларына қатысты.
Олар Қазақстанның барлық ауыл шаруашылығы алқаптарында осындай өнімділік қамтамасыз етіледі дегенді білдірмейді.
Нақты көрсеткіштер жауын-шашын мөлшеріне, топырақ жағдайына, себу мерзімдеріне, қолданылатын агротехнологияға және басқа факторларға байланысты.
«Айна» бидай сорты гектарына 25 центнерге дейін өнім берді
Селекциялық жұмыстың тағы бір нәтижесі «Айна» бидай сортын қолдану болды.
2026 жылы Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарының тауарлық егістерінде оның өнімділігі гектарына 21-ден 25 центнерге дейін құрады.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, бұл көрсеткіштер күрделі ауыл шаруашылығы маусымы жағдайында алынған.
Нәтижелер солтүстік астық егетін өңірлерде отандық сорттарды пайдалану мүмкіндіктерін көрсетеді.
Алайда келтірілген деректер өнімділіктің әмбебап кепілдігі болып табылмайды.
Сорттың экономикалық тиімділігін бағалау үшін жиналған астық көлемін ғана емес, өндіріс шығындарын, өнім сапасын және әр жылдардағы нәтижелердің тұрақтылығын да ескеру қажет.
Сондықтан тұқымдық материалды таңдаған кезде шаруашылықтар үшін сынақ нәтижелері мен тиісті табиғи-климаттық аймаққа арналған ұсынымдарға сүйену маңызды.
Бұршақ дақылдарының күйзеліске төзімді 10 жаңа сорты жасалды
Қазақстандық селекционерлердің жұмысы дәнді дақылдармен ғана шектелмейді.
Қарастырылып отырған кезеңде ғалымдар дәнді-бұршақты дақылдардың күйзеліске төзімді 10 жаңа сортын да әзірледі.
Олардың қатарында:
Ноқат.
Бұршақ.
Жасымық.
Үрмебұршақ.
Бұршақ дақылдары селекциясын дамыту өсімдік шаруашылығын әртараптандыру үшін маңызды.
Бұл дақылдар тамақ өнеркәсібінде, жемшөп өндірісінде және ауыл шаруашылығы ауыспалы егістерінде қолданылады.
Кейбір бұршақ дақылдары түйнек бактерияларымен симбиоздың арқасында атмосфералық азотты биологиялық бекітуге қатыса алады.
Алайда мұндай процестің тиімділігі дақыл түріне, топырақ жағдайына және тиісті микроорганизмдердің болуына байланысты.
Отандық сорттар ассортиментін кеңейту аграрийлерге өз шаруашылықтарының ерекшеліктерін ескере отырып, дақылдардың қосымша нұсқаларын қарастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан элиталық тұқым шаруашылықтарының гибридті қант қызылшасы тұқымдарына қажеттілігінің 40%-ға дейінін қамтамасыз етеді
Зерттеулердің жеке бағыты қант қызылшасының тұқымдық материалын өндірумен байланысты.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, Қазақстанда осы дақыл гибридтерінің түпнұсқа тұқымдарын өндіру ұйымдастырылған.
Ол элиталық тұқым шаруашылықтарының қажеттілігінің 40%-ға дейінін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Бұл бағыт өз тұқым шаруашылығы базасын дамыту және шетелдік жеткізушілерге тәуелділікті азайту үшін маңызды.
Бұл ретте сөз элиталық тұқым шаруашылықтарының тиісті тұқымдық материалға қажеттілігі туралы болып отыр.
40% көрсеткішін Қазақстанның қант қызылшасы тұқымдарының бүкіл нарығына автоматты түрде таратуға болмайды.
Қамтамасыз етілу деңгейін одан әрі арттыру үшін тұқым шаруашылығы қуаттарын дамыту, өндіріс технологияларын сақтау және тұқымдық материал сапасын бақылау қажет.
Ғалымдар 100 мың үлгіге арналған криобанк құрды
Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы жүйесінде ауыл шаруашылығы дақылдарының генетикалық ресурстарын сақтауға арналған мамандандырылған қойма құрылды.
Министрліктің ақпараты бойынша, криобанк 100 мың үлгіге есептелген.
Мәлімделген сақтау температурасы режимі минус 10 градус Цельсийді құрайды.
Мұндай қойма құру ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің генетикалық әртүрлілігін сақтауға бағытталған.
Генетикалық ресурстар одан әрі селекциялық жұмыс, пайдалы белгілерді зерттеу және жаңа сорттар жасау үшін қажет.
Құрғақшылыққа, ауруларға және басқа да қолайсыз жағдайларға төзімді өсімдік үлгілері ерекше маңызға ие.
Генетикалық материалды сақтау ғалымдарға оны болашақ зерттеу бағдарламаларында пайдалануға мүмкіндік береді.
Бұл ретте криобанктің жобалық сыйымдылығы барлық 100 мың орын үлгілермен толтырылды дегенді білдірмейді.
Жарияланған хабарламада сақталып жатқан материалдардың нақты саны нақтыланбаған.
НАНОЦ жүйесінде екі мыңнан астам зерттеуші жұмыс істейді
Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы ауыл шаруашылығының әртүрлі бағыттары бойынша зерттеулер жүргізетін ғылыми ұйымдарды біріктіреді.
Ресми деректер бойынша, орталық жүйесінде 2 050 зерттеуші жұмыс істейді.
Ғылыми далалық эксперименттер жүргізу үшін 2,5 мың гектардан астам жер пайдаланылады.
Ғылыми ұйымдардың 526 патенті бар және олар 47 халықаралық жобаға қатысады.
Барлығы 679-дан астам ғылыми әзірлеме аяқталған.
Олардың 149-ы өндіріске енгізілген, бұл жалпы санның шамамен 22%-ын құрайды.
Бұл көрсеткіштер аграрлық ғылымның әртүрлі бағыттарын қоса алғанда, бүкіл НАНОЦ жүйесінің қызметін сипаттайды.
Оларды тек астық тұқым шаруашылығы саласындағы зерттеулердің нәтижелері деп санауға болмайды.
Қазақстан өз тұқым шаруашылығы жүйесін дамытып жатыр
Отандық тұқымдардың үлесін арттыру үшін ғылыми селекциядан бастап тұқымдық материалды өсіру мен өткізуге дейінгі бүкіл өндірістік тізбекті дамыту қажет.
Жаңа сорттарды әзірлеу тек алғашқы кезең болып табылады.
Перспективалы сорт жасалғаннан кейін оның сипаттамаларын растау, тиісті санаттағы тұқымдар өндірісін ұйымдастыру және ауыл шаруашылығы өндірушілері үшін қолжетімділігін қамтамасыз ету қажет.
Қазақстанда осы міндеттерді шешу үшін «Qazaq Tuqym» ғылыми-өндірістік консорциумы құрылды.
Оның қызметі отандық селекцияны дамытуға, элиталық тұқым өндірісін арттыруға және жаңа сорттарды енгізуді жеделдетуге бағытталған.
Ғылыми ұйымдар мен тұқым шаруашылығы кәсіпорындарының ынтымақтастығы аясында зерттеу нәтижелерін практикалық қолдануды кеңейту көзделеді.
Бұл ретте болашақ өндірістің нақты көлемдері мен мақсатты көрсеткіштерге қол жеткізу қарқыны тиісті бағдарламалардың іске асырылуына байланысты болады.
Отандық селекцияны дамыту фермерлер үшін неге маңызды
Қазақстандық ауыл шаруашылығы өндірушілері үшін сапалы тұқымдардың болуы егіс науқанын ұйымдастырудың негізгі факторларының бірі болып табылады.
Сортты таңдаған кезде оның өнімділігі, ауруларға төзімділігі, пісу мерзімдері және жергілікті жағдайларға бейімділігі ескеріледі.
Отандық селекция Қазақстанның климаты мен топырағының ерекшеліктерін ескере отырып жасалған сорттарды ұсына алады.
Өз тұқым шаруашылығы жүйесін дамытудың қосымша артықшылығы сыртқы жеткізілімдерге тәуелділікті азайту болуы мүмкін.
Алайда сорттың шығу тегі өздігінен оның шетелдік аналогтардан артық екенін кепілдендірмейді.
Объективті бағалау үшін сорт сынақтарының, өндірістік тәжірибелердің және салыстырмалы зерттеулердің нәтижелері қажет.
Сондай-ақ тұқым сапасы, өнгіштік, сорттық тазалық және сақтау талаптарының сақталуы маңызды.
Сондықтан отандық тұқымдық материал үлесін арттыру сапаны бақылау жүйесін дамытумен және аграрийлерді тексерілген сорттармен қамтамасыз етумен қатар жүруі тиіс.
2028 жылға қарай отандық тұқымдар үлесін 78,2%-ға дейін арттыру жоспарланған
Тұқым шаруашылығын дамыту 2024–2028 жылдарға арналған ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясы мен тұқым шаруашылығын дамыту жөніндегі кешенді жоспарда көзделген.
2026 жылғы қазанда Ауыл шаруашылығы министрлігі отандық селекция тұқымдарының үлесін 2028 жылға қарай 78,2%-ға дейін жеткізу жоспарлары туралы хабарлады.
Сондай-ақ элиталық тұқымдар үлесін 14,4%-ға дейін арттыру көзделген.
Ғылыми-техникалық бағдарламалар аясында 2028 жылға қарай ауыл шаруашылығы дақылдарының 108 жаңа сорты мен гибридін жасап, сорт сынағына беру жоспарланып отыр.
Олардың 33-і дәнді дақылдарға қатысты болуы тиіс.
Әртүрлі мемлекеттік бағдарламалардың көрсеткіштері дақылдар мен тұқым санаттарының әртүрлі жиынтықтары үшін есептелуі мүмкін екенін ескеру маңызды.
Сондықтан 2028 жылға қарай 78,2% мақсатты көрсеткішін қазіргі кезде 43,7%-ды құрайтын дәнді дақылдар тұқымдары үлесінің дәл аралық мәні деп автоматты түрде санауға болмайды.
Қорытынды
Қазақстан отандық селекциядағы дәнді дақылдар тұқымдарының үлесін 43,7%-дан 2030 жылға қарай 80%-ға дейін арттыруды жоспарлап отыр. 2026 жылы қазақстандық тұқымдық материалмен 6,5 млн гектар дәнді дақыл егілді. 2024–2026 жылдары НАНОЦ ғалымдары әртүрлі ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сорты мен гибридін жасады. Құрғақшылық жағдайында «Шортанды 2012» бидай сорты гектарына 19–22 центнер өнімділікті, ал «Айна» сорты 21–25 центнерді қамтамасыз етті. Отандық селекция мен тұқым шаруашылығын одан әрі дамыту импорттық тұқымдарға тәуелділікті азайтуға, фермерлер үшін тұқымдық материал таңдауын кеңейтуге және ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын арттыруға ықпал етуі тиіс.