Жаңалықтар
Қазақстан отандық мақта тұқымын өндіруді арттырып, импортқа тәуелділікті төмендетеді
2026 ж. 17 қараша · 11 қаралым

Қазақстанда тұқымдық материалды тазалау мен өңдеудің жаңа технологиясын енгізу есебінен мақта тұқымының өз өндірісін арттыру жоспарланып отыр. Әзірлемені ғалымдар Шымкентте таныстырды. Жаңғыртылған өндірістік желі сағатына 2 тоннаға дейін тұқым өңдей алады, ал олардың өнгіштігі, әзірлеушілердің есебінше, 95-98%-ға жетеді. Бүгінде отандық өндірушілер мақта өсіретін шаруашылықтардың тұқымға деген қажеттілігінің шамамен 40%-ын ғана қамтамасыз етеді.
Бұл туралы 2026 жылғы 16 қарашада «Хабар 24» телеарнасы хабарлады. Өз тұқым шаруашылығын дамыту Қазақстанның мақта саласын жаңғыртудың негізгі бағыттарының бірі ретінде қарастырылып отыр.
Қазақстан мақта тұқымының шамамен 60%-ын импорттайды
Мақта өсіретін шаруашылықтарды сапалы тұқымдық материалмен қамтамасыз ету саладағы проблемалардың бірі болып қалып отыр.
М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университетінің проректоры Хайдар Тасибековтің айтуынша, қазіргі уақытта Қазақстан мақта өсіруге қажетті тұқымның шамамен 40%-ын ғана өзі өндіреді.
Қажеттіліктің қалған 60%-ы импорт есебінен жабылады.
Мақта өндірісінің негізгі бөлігі Түркістан облысында шоғырланған — бұл елде мақта өнеркәсіптік ауқымда өсірілетін жалғыз өңір.
Шетелдік жеткізушілерге тәуелділік фермерлер үшін қосымша шығын туғызады және саланың баға мен халықаралық сауда шарттарындағы өзгерістерге сезімталдығын арттырады.
Отандық тұқым шаруашылығын дамыту ауыл шаруашылығы өндірушілерін сапалы тұқымдық материалмен қамтамасыз етіп, өндірістің тұрақтылығын арттыруы тиіс.
Ғалымдар тұқым өңдеудің жаңа технологиясын әзірледі
Технологияны жасау бойынша жұмысты «Агроинженерия және технология» ғылыми-өндірістік орталығының жетекшісі Бердияр Қалымбетов жүргізді.
Әзірлеушінің айтуынша, зерттеулер алты жылға созылған.
Басты міндет отандық мақта сорттарының тұқымын ұқыпты тазалау және өңдеуге арналған жабдық жасау болды.
Жаңа өндірістік желі сағатына 2 тоннаға дейін өнім өңдеуге есептелген.
Бұл қазіргі уақытта қолданылып жүрген жабдықтың өнімділігінен шамамен алты есе жоғары.
Өңдеу тиімділігінің артуы қысқа уақыт ішінде сапалы тұқымдық материалды көбірек дайындауға мүмкіндік береді.
Тазалау кезінде тұқымның тіршілік қабілетін сақтау да маңызды мәнге ие.
Тұқым өнгіштігін 98%-ға жеткізу жоспарланып отыр
Әзірлеушілер жаңа технологияның басты артықшылықтарының бірі ретінде тұқымдық материал сапасының артуын атайды.
Бердияр Қалымбетовтің айтуынша, өңделген тұқымның күтілетін өнгіштігі 95-98% болады.
Салыстыру үшін әзірлеуші келтірген көрсеткіштер қытайлық тұқымдар үшін 85-87%, өзбек тұқымдары үшін 91-92% құрайды.
Алайда бұл мәндер технология авторы айтқан бағалаулар болып табылады, жарияланған тәуелсіз салыстырмалы сынақтардың нәтижелері емес.
Жоғары өнгіштік егістіктің біркелкі көктеуіне және өсімдіктердің белгіленген жиілігін қалыптастыруға қажет тұқым мөлшерін азайтуға мүмкіндік береді.
Әзірлеушінің есебі бойынша, технологияны қолдану себу нормасын шамамен екі есе қысқартуы мүмкін.
Нақты нәтиже бастапқы материалдың сапасына, сақтау жағдайына, топыраққа және себу технологиясына байланысты болады.
Мақта өнімділігі гектарына 40 центнерге дейін өсуі мүмкін
Әзірлеушілер отандық мақта сорттарының өнімділігі артады деп те күтеді.
Бердияр Қалымбетовтің айтуынша, Түркістан облысында орташа өнімділік бұрын гектарына 25-27 центнер деңгейінде болған.
Сапалы элиталық тұқымдарды қолдану гектарына 35-40 центнер өнім алуға әлеуетті түрде мүмкіндік береді.
Бұл ғалым келтірген орташа көрсеткіштерден айтарлықтай жоғары.
Алайда мәлімделген өнімділік технологияны қолданудың күтілетін нәтижесі болып табылады және барлық шаруашылықтар мұндай мәндерге автоматты түрде жетеді дегенді білдірмейді.
Мақта өнімі сумен қамтамасыз етілуіне, топырақ жағдайына, ауа райына, тұқым сапасына және агротехниканың сақталуына байланысты.
Сондықтан әзірлеменің нақты тиімділігін өндірістік жағдайда бағалау қажет.
Жаңа технология себуді ертерек жүргізуге мүмкіндік береді
Әзірлеушілер сапалы тұқымның тағы бір ықтимал артықшылығын — ертерек себу мүмкіндігін атап өтеді.
Соңғы жылдары климаттық жағдайлардың өзгеруіне байланысты кейбір аграрийлер мақта себуді мамырға дейін кейінге қалдырады.
Ғалымдардың пікірінше, бұл өсімдік ауруларымен байланысты тәуекелдерді қоса алғанда, жекелеген өндірістік тәуекелдерді арттыруы мүмкін.
Өнгіштігі жоғары тұқымдық материалды пайдалану себудің оңтайлы мерзімдерін таңдаудағы мүмкіндіктерді әлеуетті түрде кеңейте алады.
Алайда нақты мерзімдерді топырақ температурасы, ауа райы жағдайы және өсірілетін сорттың сипаттамаларын ескере отырып анықтау қажет.
Өндірістік желіні желтоқсанда іске қосу жоспарланған
Әзірлемені практикалық енгізу 2026 жылдың соңына жоспарланған.
Тұқым өндіруге арналған жаңғыртылған желіні желтоқсанда Түркістан облысының Асық-Ата ауылында іске қосу жоспарланып отыр.
Аграрийлер жаңа тұқымдық материалды қолданудың алғашқы нәтижелерін келесі ауыл шаруашылығы маусымында бағалай алады.
Ол үшін далалық жағдайда өнгіштікті, нақты себу нормасын және өнімділікті тексеру қажет болады.
Хабарлама шыққан сәтте желі әлі пайдалануға берілмеген, сондықтан оның өндірістік көрсеткіштері мәлімделген сипаттамалар күйінде қалып отыр.
Түркістан облысында мақтаға шамамен 174 мың гектар бөлінді
2026 жылы Түркістан облысында мақта егісінің көлемі шамамен 174 мың гектар болды.
Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының ақпараты бойынша, аграрийлердің тұқымға қажеттілігі 4,3 мың тоннаға жетті.
Осы көлемнің ішінде:
1,6 мың тоннасы отандық тұқым болды.
2,7 мың тоннасы импорттық тұқымдық материалға тиесілі болды.
Осылайша, шетелдік жеткізушілерге тәуелділік елеулі күйінде қалып отыр.
Жергілікті өндірісті дамыту егіс құрылымындағы қазақстандық тұқымның үлесін біртіндеп арттыруға мүмкіндік беруі тиіс.
Бұл ретте импортты толық алмастыру үшін тазалау қуаттарын кеңейтумен қатар, тұқымдық материалды өсірудің жеткілікті көлемін де қамтамасыз ету қажет.
Тұқым шаруашылығын қолдауға 471 млн теңге бөлінді
2026 жылы Түркістан облысында мақта тұқым шаруашылығын дамытуға субсидия беру бағдарламасына 471 млн теңге көзделген.
Мемлекеттік қолдау саланы дамытуға және сапалы тұқымдық материалдың қолжетімділігін арттыруға бағытталған.
Қосымша мүмкіндіктерді отандық ғылыми ұйымдардың жұмысы жасайды.
Қазақстанда оңтүстік өңірлердегі өсіру жағдайларына бейімделген өз мақта сорттары әзірленген.
Атап айтқанда, селекциялық жұмыс вегетациялық кезеңі қысқа, топырақтың тұздануына төзімді және өнімділік көрсеткіштері жоғары сорттарды алуға бағытталған.
Отандық селекция мен тұқым өңдеудің заманауи технологияларының үйлесуі жергілікті тұқымдық материалдың бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады.
Өңірде тұқым өңдеудің жаңа қуаттары құрылып жатыр
Ғылыми әзірлемелермен қатар Түркістан облысында мақта өнеркәсібін дамыту бойынша инвестициялық жобалар іске асырылып жатыр.
Отырар ауданында мақта тұқымын өңдеу және тұқымдық материал өндіру кәсіпорны салынып жатыр.
Жобаның құны 1,5 млрд теңгені құрайды.
Мәлімделген өндірістік қуаты — жылына 5 мың тоннаға дейін мақта тұқымы.
Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының деректері бойынша, қыркүйекте нысанның құрылыс дайындығы шамамен 90% болған.
Кәсіпорынды іске қосу 2026 жылдың соңына жоспарланған.
Жаңа зауыт пен ғалымдар Асық-Атада әзірлеген желі — әртүрлі бастамалар, сондықтан олардың өндірістік көрсеткіштерін біріктіруге болмайды.
Қазақстан мақта өндірісінің толық циклін дамытып жатыр
Өз тұқым шаруашылығын кеңейту мақта саласын дамытудың ауқымды жоспарларымен байланысты.
Түркістан облысында мақта өсіруді, шикізатты өңдеуді және дайын тоқыма өнімдерін өндіруді біріктіретін мақта-тоқыма кластері қалыптасып жатыр.
Мұндай жүйенің тұрақты жұмысы үшін фермерлерді отандық өндірістің сапалы тұқымдарымен қамтамасыз ету маңызды.
Бұл дайын бұйымдар импортына ғана емес, шетелдік тұқымдық материалға тәуелділікті де қысқартуға мүмкіндік береді.
Бұл ретте саланы дамыту селекцияға, ауыл шаруашылығы техникасына, су үнемдеу технологияларына және өңдеу инфрақұрылымына инвестицияларды талап етеді.
Жаңа технологиялар фермерлер үшін нені білдіреді
Мақта өсіретін шаруашылықтар үшін негізгі мәнге тұқым сапасының әлеуетті артуы ие.
Өнгіштігі жоғары тұқымдық материал көктің біркелкі шығуына және егіс алқаптарын тиімдірек пайдалануға көмектесе алады.
Себу нормасының қысқаруы, егер бұл өндірістік сынақтарда расталса, тұқымға кететін шығынды азайтуы мүмкін.
Жергілікті топырақ-климат жағдайларына бейімделген отандық сорттардың қолжетімділігі қосымша артықшылық болуы мүмкін.
Алайда экономикалық пайда тұқым бағасына, өнімділікке, өсіруге кететін шығындарға және шитті мақтаның түпкілікті құнына байланысты болады.
Отандық тұқым шаруашылығының перспективалары
Жақын уақытта негізгі міндеттер жаңғыртылған желіні іске қосу, оның тиімділігін тексеру және сапалы тұқымдық материал өндірісін кеңейту болады.
Алдағы уақытта ғылыми ұйымдар, тұқым шаруашылықтары және мақта өндірушілері арасындағы өзара іс-қимылды қамтамасыз ету маңызды.
Бұл перспективалы сорттар мен заманауи технологияларды тезірек енгізуге мүмкіндік береді.
Қазақстан отандық селекцияны дамыту және өндірістік қуаттарды жаңғырту есебінен импорттық мақта тұқымына тәуелділікті біртіндеп төмендетуді жоспарлап отыр. Түркістан облысындағы жаңа желі сағатына 2 тоннаға дейін тұқым өңдей алады, ал әзірлеушілер олардың өнгіштігін 95-98%-ға дейін арттыруды көздеп отыр. Технологияның алғашқы практикалық нәтижелері 2027 жылғы ауыл шаруашылығы маусымында күтіледі.