Қазақстанда мал жаппай сатылатын маусымда да ет неге арзандап жатқан жоқ

Күзде қазақстандық мал өсірушілер дәстүрлі түрде нарықтағы мал ұсынысын арттырады, алайда сатып алушылар дүкендерде сиыр және қой етінің бағасы төмендегенін әрдайым байқай бермейді. Себебі сөредегі еттің құны жануарлардың сатып алу бағасына ғана емес, сою, өңдеу, тасымалдау және бөлшек сауда шығындарына да байланысты.

Неліктен маусымдық ұсыныс бағаның төмендеуіне кепілдік бермейді

Күз Қазақстанда ауыл шаруашылығы жануарларын өткізудің маңызды кезеңдерінің бірі болып саналады.

Жайылым маусымы аяқталғаннан кейін кейбір шаруашылықтар қыста ұстау шығындарын қысқарту және айналым қаражатымен қамтамасыз етілу үшін мал сатады.

Жануарлар ұсынысының артуы сатып алу бағаларына төмендетуші қысым көрсетуі мүмкін. Алайда бұл бөлшек саудадағы ет құны автоматты түрде азаяды дегенді білдірмейді.

Фермер мен соңғы сатып алушының арасында бірнеше кезең бар, олардың әрқайсысы қосымша шығын қалыптастырады.

Сонымен қатар ұсыныстың маусымдық өсуі ет өнімдеріне тұрақты сұраныспен тұспа-тұс келуі мүмкін, бұл бағаны төмендету мүмкіндігін шектейді.

Еттің бөлшек бағасы неден құралады

Дүкендегі немесе базардағы ет құны тірі жануардың бағасынан әлдеқайда көп шығынды қамтиды.

Малды сатып алғаннан кейін оны тасымалдауды, ветеринариялық бақылауды, союды, ұшаны бөлшектеуді және өнімді сауда орындарына жеткізуді ұйымдастыру қажет.

Түпкілікті бағаның қалыптасуына мыналар қатысады:

• Жануардың сатып алу құны.

• Малды тасымалдау шығындары.

• Сою пункттері мен ет өңдеу кәсіпорындарының қызметтері.

• Ветеринариялық-санитариялық рәсімдер.

• Етті салқындату, сақтау және тасымалдау.

• Сауда үй-жайларын жалға алу және коммуналдық қызметтер.

• Қызметкерлердің жалақысы.

• Сауда үстемесі және сатушының басқа шығындары.

Бұл ретте жануардың тірідей салмағының бәрі тауарлық етке айналмайды. Сойып, бөлшектегеннен кейін сатылатын өнімнің массасы малдың бастапқы салмағынан аз болады.

Сондықтан тірідей салмақтың бір килограмының бағасын сөредегі бір килограмм еттің бағасымен тікелей салыстыру дұрыс емес.

Неліктен ұсыныс артса да ет қымбаттауы мүмкін

Факторлардың бірі өндірістік шығындардың өсуі болып қала береді.

Мал шаруашылығы қожалықтары жемшөпке, ветеринариялық қызмет көрсетуге, жанармайға, еңбек ақысына және жануарларды ұстауға қаражат жұмсайды.

Сою кәсіпорындары мен сауда ұйымдары да электр энергиясына, тоңазытқыш жабдықтарына, көлікке және персоналға шығын шығарады.

Егер бұл шығындар өссе, малдың сатып алу бағасының төмендеуі дайын өнімнің соған сәйкес арзандауына әкелмеуі мүмкін.

Нарық құрылымы да қосымша рөл атқарады. Өңірге байланысты ет сатып алушыға жеткенге дейін бірнеше делдал арқылы өтуі мүмкін.

Әрбір қосымша кезең шығындарды арттырады және қорытынды құнға әсер етуі мүмкін.

Сұраныс пен экспорттың әсері

Ет бағасы ішкі тұтыну мен сыртқы сұранысқа да байланысты.

Егер өңдеушілер, көтерме сатып алушылар және халық тарапынан сұраныс жоғары болып қала берсе, ұсыныстың маусымдық артуы бөлшек бағалардың төмендеуіне міндетті түрде әкелмейді.

Экспорттық жеткізілімдер де ішкі нарыққа әсер етуі мүмкін, алайда олардың ықпалы өнімнің нақты түріне, сауда көлеміне және қолданыстағы шектеулерге байланысты.

Объективті бағалау үшін өндірісті, импортты, экспортты, тұтынуды және өнім қорын бір мезгілде ескеру қажет.

Күзде малдың көбірек сатылу фактісінің өзі дүкендердегі бағалар қаншалықты өзгеруі тиіс екенін анықтауға мүмкіндік бермейді.

Неліктен бағалар өңірлер арасында әртүрлі

Қазақстанда ет құны елді мекенге байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

Өңірлік бағаларға мал шаруашылығы қожалықтарының жақындығы, сою және өңдеу кәсіпорындарының болуы, көлік шығындары және бәсекелестік деңгейі әсер етеді.

Ірі қалаларда қосымша шығындар сауда үй-жайларын жалға алумен, өнімді сақтаумен және жеткізумен байланысты болуы мүмкін.

Ауылдық аудандарда сатып алушылар кейде етті тікелей өндірушілерден сатып алу мүмкіндігіне ие, алайда мұндай мәмілелер де өнім сапасына, сатып алу көлеміне және өткізу шарттарына байланысты.

Сондықтан бірыңғай маусымдық үрдіс елдің барлық облыстарындағы бағаларға міндетті түрде бірдей әсер етпейді.

Ет құнының төмендеуіне не ықпал етуі мүмкін

Бағаның қолжетімдірек қалыптасуы үшін өндіріс көлемі ғана емес, бүкіл жеткізу тізбегінің тиімділігі де маңызды.

Заманауи сою пункттерін, тоңазытқыш инфрақұрылымын және тікелей өткізу арналарының дамуы жекелеген шығындарды қысқартуға ықпал етуі мүмкін.

Сатып алу бағаларының ашықтығы, жеткізушілер арасындағы бәсекелестік және мал шаруашылығы қожалықтарының өнімділігін арттыру да қосымша маңызға ие.

Фермерлер үшін жануарлар мен ет өнімдерін экономикалық тұрғыдан негізделген бағамен сату мүмкіндігі, ал тұтынушылар үшін тұрақты ұсыныстың және баға қалыптастырудың түсінікті шарттарының болуы маңызды.

Осылайша, малды жаппай сату маусымы еттің бөлшек бағасының автоматты түрде төмендеуіне кепілдік бермейді. Түпкілікті құн сатып алу бағаларының, өндірістік шығындардың, логистиканың, өңдеудің және тұтынушылық сұраныстың ықпалымен қалыптасады. Өнімнің тұрақты арзандауы ең алдымен шығындарды қысқарту және бүкіл жеткізу тізбегінің тиімділігін арттыру кезінде мүмкін.