Қазақстанда мемлекеттік субсидия алушылар туралы деректерді ашу ұсынылды

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) Қазақстанға ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдауды бөлу ашықтығын арттыруды ұсынды. Сарапшылар субсидияларды бөлу туралы деректерді жүйелі түрде жариялауды, жекелеген салық жеңілдіктерін қайта қарауды және шағын фермерлік шаруашылықтарға көбірек назар аударуды ұсынады.

Ұсынымдар 2 қарашада жарияланған «Ауыл шаруашылығы саясатын мониторингтеу және бағалау 2026» халықаралық баяндамасында берілген. Зерттеудің жеке тарауы Қазақстанның аграрлық саясатына арналған.

ЭЫДҰ субсидияларды бөлуді ашығырақ етуді ұсынады

Халықаралық сарапшылардың негізгі ұсыныстарының бірі агроөнеркәсіп кешенін мемлекеттік қолдау туралы ақпаратқа қолжетімділікті кеңейту болды.

ЭЫДҰ қолданыстағы бағдарламалар аясында субсидияларды бөлу туралы мәліметтерді тұрақты жариялау үшін цифрлық жүйелерді пайдалануды ұсынады.

Ұйымның пікірінше, ақпараттың ашықтығы мемлекеттік шығыстардың айқындығын арттырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді.

Бюджет қаражаты тікелей ауыл шаруашылығы өндірушілеріне емес, қаржы ұйымдары мен ауыл шаруашылығы ресурстарын жеткізушілер арқылы бағытталатын бағдарламаларға ерекше назар аудару ұсынылады.

Мұндай жағдайларда көзделген қолдаудың түпкілікті алушыларға шынымен жететінін бақылау маңызды.

Оң мысал ретінде ЭЫДҰ субсидияланған дизель отынын бөлу кезінде қолданылатын қазақстандық GosAgro жүйесін келтіреді.

Бұл ретте жариялау ұсынылатын мәліметтердің нақты тізбесі әлі бекітілген жоқ. ЭЫДҰ ұсынымдары барлық фермерлердің жеке деректерін автоматты түрде ашуды білдірмейді.

Ауыл шаруашылығын қолдау жыл сайын $4,3 млрд деп бағаланды

Зерттеуге сәйкес, 2023-2025 жылдары Қазақстанның ауыл шаруашылығын жиынтық қолдау орта есеппен жылына 4,34 млрд доллар деп бағаланған.

Бұл көрсеткіш елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 1,6%-ына сәйкес келеді.

Бұл бағалау тек тікелей бюджет шығыстарын ғана емес, қолдаудың басқа да түрлерін, соның ішінде мемлекеттік саясаттың нарықтық бағаларға ықпал ету тетіктерін қамтитынын ескеру маңызды.

Сондықтан 4,34 млрд доллар сомасын фермерлерге аударылған ақшалай субсидиялардың ғана көлемі деп санауға болмайды.

ЭЫДҰ Қазақстанда аграрлық өндірушілерді қолдау деңгейі соңғы екі онжылдықта артқанын атап өтеді.

2023-2025 жылдары өндірушілерді қолдау олардың ауыл шаруашылығы қызметінен түскен жалпы түсімінің орта есеппен 18,6%-ын құрады, ал 2000-2002 жылдары бұл көрсеткіш 8,8% болған.

Сарапшылар қолданыстағы субсидияларды қайта қарауды ұсынады

ЭЫДҰ мемлекеттік төлемдердің ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру көлеміне тәуелділігін біртіндеп қысқартуды ұсынады.

Оның орнына тұрақты егіншілік әдістерімен, топырақ құнарлылығын сақтаумен және ресурстарды ұтымды пайдаланумен байланысты қолдау шараларын кеңірек қолдану ұсынылады.

Мұндай тәсіл мыналарды ынталандыруды қамтуы мүмкін:

• Ауыл шаруашылығы топырақтарының жай-күйін жақсарту.

• Тыңайтқыштарды тиімдірек пайдалану.

• Ресурс үнемдейтін агротехнологияларды енгізу.

• Ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақты әдістерін қолдану.

Сарапшылардың бағалауынша, өндіріс көлеміне тікелей тәуелді қолдау шаралары ауа райы мен нарықтық жағдайлардың фермерлер жұмысының нәтижелеріне әсерін әрдайым ескере бермейді.

Мысалы, құрғақшылық немесе бағаның күрт өзгеруі шаруашылық тиімді жұмыс істесе де, өндірістің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Сонымен бірге жаңа тетіктерге көшу бағалаудың түсінікті өлшемшарттарын және белгіленген талаптардың сақталғанын растау тәсілдерін айқындауды талап етеді.

Салық жеңілдіктері шағын шаруашылықтардың пайдасына қайта қаралуы мүмкін

Баяндамада Қазақстанның салық саясатына бөлек назар аударылған.

Сарапшылар кейбір қолданыстағы жеңілдіктер ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына шамадан тыс артықшылық беруі мүмкін деп санайды.

Атап айтқанда, ЭЫДҰ фермерлік шаруашылықтарға қайырымдылық ретінде берілетін мүлік құнын салық салынатын кірістен алып тастау тетігін қайта қарауды ұсынады.

Ұйымның пікірінше, мұндай жеңілдіктерді түзету қосымша ресурстарды шағын шаруашылықтарды дамытуға бағыттауға мүмкіндік беруі мүмкін.

Бұл ретте әңгіме халықаралық ұйымның ұсынымы туралы болып отыр.

Баяндама жарияланғаннан кейін тиісті салық жеңілдіктерін жою туралы шешімдер жарияланған жоқ.

Топырақтың жай-күйі сарапшыларды алаңдатады

Баяндамада Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы өнімділік және ресурстарды пайдалану көрсеткіштері де қарастырылған.

ЭЫДҰ бағалауынша, 2014-2023 жылдары саланың жиынтық факторлық өнімділігі орта есеппен жылына 0,7%-ға артқан.

Салыстыру үшін, сол кезеңдегі орташа әлемдік көрсеткіш шамамен 0,8% болған.

Сарапшылар проблемалардың бірі ретінде ауыл шаруашылығы техникасының жеткіліксіз жаңартылуын және топырақтағы қоректік заттар теңгерімінің теріс болуын атайды.

Атап айтқанда, Қазақстандағы азот теңгерімі гектарына минус 13,8 килограмм деңгейінде бағаланған.

Теріс мән ауыл шаруашылығы жүйесінен азоттың шығарылуы оның түсуінен асып түсетінін көрсетеді.

Ұзақ мерзімді перспективада мұндай жағдай топырақ құнарлылығын сақтауға тәуекелдер тудыруы мүмкін.

Сондықтан ЭЫДҰ қоректік заттарды басқаруға және тұрақты агротехнологияларға көбірек назар аударуды ұсынады.

Цифрландыру мемлекеттік қолдауды бақылауды күшейтуі тиіс

Қазақстан агроөнеркәсіп кешенін цифрландыру жобаларын қазірдің өзінде іске асырып жатыр.

Қолданыстағы ақпараттық жүйелер субсидиялардың жекелеген түрлерін рәсімдеуге, ауыл шаруашылығы жануарларын есепке алуға және жер ресурстарының пайдаланылуын бақылауға мүмкіндік береді.

Үкімет сондай-ақ салалық сервистерді Digital Agro Platform бірыңғай цифрлық экожүйесіне біріктіруді жоспарлап отыр.

Жүйе фермерлердің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын жеңілдетіп, ақпаратты өңдеу тиімділігін арттырады деп болжануда.

ЭЫДҰ цифрлық технологияларды дамытуды өтінім беру үшін ғана емес, қаражатты бөлуді неғұрлым ашық бақылау үшін де пайдалануды ұсынады.

Бұл қазақстандық фермерлер үшін нені білдіреді

Субсидияларды бөлу туралы ақпаратты жариялау ауыл шаруашылығы өндірушілеріне мемлекеттік қаражаттың қалай пайдаланылатынын жақсырақ түсінуге әлеуетті түрде мүмкіндік береді.

Фермерлер үшін қолдау бағдарламаларына тең қолжетімділікті қамтамасыз ету және өтінімдерді қараудың белгіленген кезектілігін сақтау ерекше маңызды.

Ашықтау жүйе жекелеген алушылардың негізсіз артықшылықтарын анықтауды жеңілдетіп, субсидиялау тетіктеріне сенімді арттыруы мүмкін.

Алайда мұндай өзгерістердің тиімділігі жарияланатын мәліметтердің толықтығына, цифрлық жүйелердің сапасына және ақпаратты қорғау туралы заңнаманың сақталуына байланысты болады.

Әзірге ұсынымдар фермерлер үшін жаңа міндеттер енгізуді білдірмейді.

Субсидиялау қағидалары өзгере ме

ЭЫДҰ ұсыныстары ұсынымдық сипатқа ие және Қазақстанның нормативтік актісі болып табылмайды.

Ақпаратты ашу тәртібін, мемлекеттік бағдарламалардың шарттарын немесе салық жеңілдіктерін өзгерту үшін уәкілетті органдардың тиісті шешімдер қабылдауы қажет.

Баяндама жарияланған сәтте ұсынылған шараларды енгізудің нақты мерзімдері жарияланған жоқ.

ЭЫДҰ Қазақстанға ауыл шаруашылығы субсидияларын бөлуді ашығырақ етуді, цифрлық бақылауды күшейтуді және тұрақты егіншілік пен шағын шаруашылықтардың пайдасына жекелеген қолдау шараларын қайта қарауды ұсынады. Ұсынымдарды іске асыру аграрлық секторды қаржыландыру тәсілін өзгертуі мүмкін, алайда түпкілікті шешімдер Қазақстанның мемлекеттік органдарының құзырында қалады.