Зерттеу Қазақстанның жеке қосалқы шаруашылықтарында жұмыспен қамтудың қысқарғанын анықтады

Қазақстанда үй шаруашылықтарында ауыл шаруашылығы өнімін өндірумен айналысатын адамдар саны азайып келеді. Жаңа халықаралық зерттеуге сәйкес, 2019-2024 жылдары ауыл шаруашылығындағы өзін-өзі жұмыспен қамтудың жалпы қысқаруының 71,6%-ы осы санаттағы қызметкерлерге тиесілі болды. Бұл ретте өңірлердегі жағдай әртүрлі: солтүстікте жалпы аграрлық жұмыспен қамту қысқарып жатса, оңтүстікте жалдамалы қызметкерлер саны өсіп келеді.

Зерттеу нәтижелері 2026 жылғы 30 қазанда Frontiers in Sustainable Food Systems ғылыми журналында жарияланды. Жұмыстың авторлары — Лицзе Чжан, Куан Козик және Юйли Санг.

Зерттеушілер Қазақстанның жұмыспен қамту, ауыл шаруашылығы жануарларының басы, егіс алқаптары және аграрлық сектордағы еңбек қатынастары жөніндегі ресми статистикасын талдады.

Жеке қосалқы шаруашылықтар қызметкерлерін жоғалтып жатыр

Зерттеудің негізгі нәтижелерінің бірі үй шаруашылықтарында ауыл шаруашылығы өндірісімен айналысатын адамдар санының қысқаруы болды.

Авторлардың есептеуінше, 2019-2024 жылдары Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы өзін-өзі жұмыспен қамтудың жалпы қысқаруының 71,6%-ы осы санаттағы өндірушілерге тиесілі болды.

Бұл ретте зерттеу ең алдымен ауыл шаруашылығы өнімін сату немесе айырбастау үшін өндіретін адамдарды ескереді.

Өнімді тек өз тұтынуы үшін өсіретін үй шаруашылықтары бұл көрсеткішпен толық қамтылмайды.

Сондықтан жеке қосалқы өндірістегі жұмыспен қамтудың төмендеуін барлық ауылдық үй шаруашылықтары санының азаюымен тікелей теңестіруге болмайды.

Қазақстанның солтүстігінде ауыл шаруашылығындағы жұмыспен қамту 93 мың адамға қысқарды

Әсіресе айқын өзгерістер солтүстіктегі астық өндіретін төрт облыста болды:

• Ақмола.

• Қостанай.

• Солтүстік Қазақстан.

• Павлодар.

2019-2024 жылдары осы өңірлердің ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 93 053 адамға қысқарды.

Оның ішінде 83 048 адам өзін-өзі жұмыспен қамтудың төмендеуіне тиесілі болды.

Соның ішінде үй шаруашылықтарындағы өндірісте жұмыспен қамтылған адамдар саны 51 804 адамға азайды.

Жалдамалы қызметкерлер саны да 10 005 адамға қысқарды.

Осылайша, ауыл шаруашылығындағы жұмыспен қамту құрылымында жалдамалы еңбектің үлесінің өсуі жұмыс орындары санының артқанын білдірмеді.

Жалдамалы қызметкерлердің үлесі 39,77%-дан 48,73%-ға дейін өсті, негізінен дербес жұмыспен қамту тезірек қысқарғандықтан.

Оңтүстік өңірлерде басқа үрдіс байқалады

Зерттеуде қазіргі Түркістан облысы мен Шымкентті қамтитын бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында өзгеше жағдай қалыптасты.

2019-2024 жылдары мұнда ауыл шаруашылығындағы жалдамалы қызметкерлер саны 38 311 адамға өсті.

Сонымен қатар өзін-өзі жұмыспен қамту 27 203 адамға қысқарды.

Аграрлық секторда жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 11 108 адамға өсті.

Бұл ретте тіркелген жеке жұмыс істейтін ауыл шаруашылығы өндірушілерінің саны 44 002 адамға азайды.

Солтүстік өңірлерден айырмашылығы, оңтүстікте үй шаруашылықтарының ауыл шаруашылығы өнімін өндірудегі жұмыспен қамтылуы қалыпты өсімді көрсетті.

Үш жылдық кезеңдердегі орташа мәндерді салыстырғанда өсім шамамен 7 мың адамды құрады.

Зерттеушілер динамика өңірлер мен қызметкерлер санаттары арасында қатты ерекшеленетінін атап өтеді.

Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында қызметкерлерді қабылдаудан гөрі жұмыстан кету көп

Авторлар 2015-2024 жылдардағы ауыл шаруашылығы кәсіпорындарындағы персонал қозғалысын бөлек зерттеді.

Талдау көрсеткендей, тоқсан сайын орта есеппен қабылданған қызметкерлер саны кеткен қызметкерлер санынан аз болды.

Маусымдық түзетілген қызметкерлерді қабылдау көрсеткіші қызметкерлер санының 8,22%-ын, ал шығу көрсеткіші 8,96%-ын құрады.

Нәтижесінде персонал қозғалысының орташа таза көрсеткіші тоқсанына минус 0,735% болды.

Бұл ауыл шаруашылығы кәсіпорындары персоналды жалдауды жалғастырғанымен, жаңа қызметкерлер саны орта есеппен кеткендердің санын өтемегенін білдіреді.

Зерттеу мұндай динамиканың себептерін біржақты анықтауға мүмкіндік бермейді.

Ықтимал түсіндірмелерге технологиялық өзгерістер, жұмыс күшіне қажеттіліктің қысқаруы, еңбекақы төлеу ерекшеліктері және жұмыспен қамту жағдайларының өзгеруі жатады.

Түркістан облысында ресми жұмыспен қамту үлесі күрт өсті

Зерттеушілер фермерлік шаруашылықтар қызметкерлерінің ресми рәсімделуіндегі өзгерістерге бөлек назар аударды.

Жарияланған деректер бойынша, 2025 жылы Түркістан облысында жұмыс берушілердің тиісті санатындағы формалды жұмыспен қамтылған қызметкерлердің үлесі 23,07%-дан 80,96%-ға дейін артты.

Бұл ретте Шымкентте көрсеткіш 98,99%-дан 95,52%-ға өзгерді.

Зерттеушілердің бағалауынша, Түркістан облысында ресми рәсімделген қызметкерлер саны өсімінің 96,7%-ы қызметкерлердің жалпы санының артуымен емес, формалды жұмыспен қамту үлесінің жоғарылауымен түсіндірілді.

Бұл маңызды айырмашылық: ресми жұмыспен қамтудың өсуі әрдайым жаңа жұмыс орындарының ашылғанын білдірмейді.

Ол сондай-ақ ауыл шаруашылығында бұрыннан жұмыс істеп жүрген адамдармен еңбек қатынастарын рәсімдеуді көрсетуі мүмкін.

Зерттеу мал шаруашылығы құрылымындағы өзгерістерді анықтады

Авторлар ірі және ұсақ мал басының үй шаруашылықтары мен ауыл шаруашылығы кәсіпорындары арасында бөліну статистикасын зерттеді.

Жарияланған қатарларда үй шаруашылықтарына есептелетін мал басы үлесінің төмендеуі байқалады.

Алайда зерттеушілер маңызды шектеуге назар аударады.

2022-2024 жылдардағы мал басы статистикасы шаруашылық есебі деректерін жаңартуға байланысты әкімшілік түзетулерге ұшырады.

Сондықтан тіркелген мал басы қысқаруының бір бөлігі жануарлардың нақты сатылуын немесе шығуын емес, статистикалық деректерді қайта қарауды көрсетуі мүмкін.

Осы сандар негізінде мал басының барлық төмендеуі жеке қосалқы шаруашылықтардың жабылуымен байланысты деп сенімді түрде айтуға болмайды.

Неғұрлым дәл бағалау үшін нақты өндірушілер және жануарларға меншік құқығындағы өзгерістер туралы қосымша деректер қажет.

Өзгерістер ауыл тұрғындары үшін нені білдіреді

Жеке қосалқы шаруашылықтардағы жұмыспен қамтудың қысқаруы ауыл халқы табысының құрылымына әсер етуі мүмкін.

Көптеген отбасы үшін ауыл шаруашылығы өнімін өндіру қосымша немесе негізгі табыс көзі болып табылады.

Егер мұндай өндіріске қатысатын адамдар саны азайса, жұмыспен қамтудың баламалы мүмкіндіктерінің болуы маңызды болады.

Сонымен қатар ресми рәсімделген қызметкерлер үлесінің артуы еңбек кепілдіктері мен әлеуметтік қорғауға қолжетімділікті жақсарта алады.

Алайда оң нәтиже формализация табыстың және жұмыспен қамту тұрақтылығының нақты артуымен қатар жүретініне байланысты.

Зерттеушілердің пікірінше, ауыл шаруашылығының дамуын тек жалдамалы қызметкерлер санының өсуі бойынша бағалау жеткіліксіз.

Үй шаруашылықтарының жағдайын, ауылдағы өзін-өзі жұмыспен қамту динамикасын және жұмыс орындарының нақты ашылуын бөлек ескеру қажет.

Зерттеушілер қандай қорытынды жасады

Зерттеу авторлары Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы құрылымдық өзгерістер біркелкі жүрмей жатқанын атап өтеді.

Солтүстікте қызметкерлер саны үй шаруашылықтарында да, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында да қысқарып келеді.

Оңтүстікте жалдамалы жұмыспен қамтудың артуы дербес өндірушілердің жекелеген санаттарының қысқаруымен қатар жүріп жатыр.

Түркістан облысында еңбек қатынастарын ресми рәсімдеудің елеулі өсуі байқалады, оны жұмыс орындарының ұқсас өсімімен шатастыруға болмайды.

Мемлекеттік саясат үшін зерттеушілер бірден бірнеше көрсеткішті бағалауды ұсынады: үй шаруашылықтарының ауыл шаруашылығы өндірісіне қатысуын, кәсіпорындар персоналының қозғалысын және қызметкерлердің әлеуметтік қорғалу деңгейін.

Жаңа зерттеу Қазақстанның ауыл шаруашылығы өндірісте ғана емес, еңбекті ұйымдастыруда да өзгерістерді бастан өткеріп жатқанын көрсетеді. Жеке қосалқы шаруашылықтардағы жұмыспен қамтудың қысқаруы, елдің солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы айырмашылықтар және формалды жұмыспен қамтудың өсуі ауылдық аумақтарды дамытуға кешенді тәсілді талап етеді.